تفکیک
تفکیک؛
اصلاحگرایی و اصولگرایی دو نسبتِ متفاوت با تغییرند، نه دو اردوگاه در برابرِ هم. اما این تفاوت از کجا برمیخیزد؟ این دو در کجا از هم جدا میشوند، و آن جدایی تا کجا میکشاند؟ اینجا میخواهم به همان نقطهی تفکیک برسم.
نقطهی آغاز
این دو نسبت، آنگونه که در نگاهِ نخست مینماید، دو سلیقه یا دو ارزشِ رقیب نیستند که میانشان یکی را برگزینیم. هر یک نتیجهی ناگزیرِ یک مقدمه است؛ و آن مقدمه به خودِ اصلاح یا اصول ربطی ندارد، به تصوری بازمیگردد که از آن وجودی داریم که در برابرش ایستادهایم. آن وجود را — فارغ از هر برچسبِ بیرونی — دو گونه میتوان دید: خطاپذیر یا خطاناپذیر. و تمامِ ماجرا از همین یک داوری شاخه میگیرد.
پیوندش را روشن بگویم. اصلاح یعنی دست بردن در چیزی برای بهتر کردنش، و بهتر کردن تنها آنجا معنا دارد که خطا یا کاستیای در کار باشد؛ آنچه میتواند بر خطا باشد، همان است که میتوان اصلاحش کرد. پس اصلاح در بنیادِ خود فرضِ خطاپذیری را با خود دارد. اما اگر آن وجود خطاناپذیر باشد — یعنی خطا در او راه نداشته باشد — دیگر چیزی برای اصلاح نمیماند؛ هر دست بردنی نه بهتر کردن، که فاصله گرفتن از یک کمال است. آنجا اصلاح نه سازندگی، که انحراف است؛ و نامش دیگر اصلاح نیست، بدعت است.
پس اختلاف بر سرِ اصلاح، هیچگاه در حقیقت بر سرِ خودِ اصلاح نیست؛ همیشه، در لایهای پنهانتر، بر سرِ همان مقدمه است: آیا این وجود خطاپذیر است یا خطاناپذیر؟ هر که به خطاپذیریاش رأی دهد، اگر بخواهد با خود سازگار بماند، ناگزیر در نسبت با او اصلاحگر است؛ و هر که به خطاناپذیریاش رأی دهد، ناگزیر اصولگرا. موضع از آن مقدمه بیرون میآید، نه از انتخاب.
و اینجا انسان تنها یک نمونه است. آنچه خطاناپذیر فرض میشود لزوماً انسان نیست؛ میتواند خدا باشد، الهه، قدیس، یا هر مبدأی از این دست — چه در صورتی انسانی تصور شود و چه فراتر از آن. آنچه اهمیت دارد صورتِ آن نیست، بلکه همان فرضِ خطاناپذیری است.
از همینروست که یک تن میتواند در نسبت با چیزی اصلاحگر باشد و در نسبت با چیزی دیگر اصولگرا؛ چون این دو، نامِ دو گروه از آدمها نیستند، دو نسبتاند که با آن داوریِ نخست تعیین میشوند. پس من در مقامِ اندیشه هر دو را میپذیرم: هم اصلاح را و هم اصول را. هر دو، بر بنیانِ ساختاریِ خود، درستاند. اما این تازه نقطهی آغاز است.
آیا آن وجود هست؟
حال ما میمانیم و آن وجودِ خطاناپذیر: آیا اصلاً هست؟
یک سویِ ماجرا روشن است. خطاپذیر کم ندیدهایم؛ نخستینش هم خودِ ما. پس بر وجودِ خطاپذیر گواه داریم، و در نسبت با او اصلاح، در واقعیت، نسبتی درست است. اما سویِ دیگر همان نقطهی حساس است: آیا آن خطاناپذیر در واقعیت هست؟
اگر هست، من هم در نسبت با او اصولگرا هستم — چون خطا در او راه ندارد، پس هر چه بگوید و کند مطاع است، و اصلاح در برابرش چیزی جز بطلان نیست. آنجا باید بر همان اصول ماند و از هر اصلاحی پرهیز کرد؛ چون اصلاح، از اساس، یعنی انحراف.
همین را در مقیاسِ یک داستان بگویم؛ همان داستانِ آشنای آدم و حوا. پروردگار — که خطاناپذیر است — او را از میوهی درختی بازمیدارد؛ و انسان، موجودی که سرشتش را پرسشگری و کنش ساخته است، طبیعی است که بپرسد: چرا؟ اما نکتهی باریک درست همینجاست. اگر من آدم بودم و خطاناپذیری چون پروردگار مرا از چیزی بازمیداشت، با همهی آن پرسشگریای که در نهادِ من است، باز هر آنچه ذهنم را به کنکاش و کنش میخواند رها میکردم و تنها اطاعت میکردم.
چرا؟ از آنرو که چونوچرا تنها آنجا معنا دارد که بیش از یک راه در پیش باشد. آدمی آنگاه میسنجد و میپرسد که در پاسخِ آن چرا مفروضی نهفته باشد که بر گزینشِ او اثر بگذارد؛ اما آنجا که فرمان از خطاناپذیر میآید، پاسخ هرچه باشد صورتِ دیگری پیشِ رو نمیگذارد، و چیزی برای سنجیدن و گزیدن نمیماند؛ چونوچرا هم، از همان آغاز، بیموضوع است. از همینرو من در جایگاهِ آدم بیگمان اصولگرا بودم — و حتی تعقلِ من نیز مرا بر همین راه استوار میکرد، نه در برابرش. چون اصلاح، آنجا که وجودی خطاناپذیر فرمان میراند، از معنا تهی است. و رابطهی حقیقیِ انسان، در مقامِ ذات، با اصول و اصلاح جز این نیست.
مسئلهی دسترسی
این همه اما بر یک فرض ایستاده بود: که آن وجودِ خطاناپذیر در کار باشد، و دستِ من مستقیم به خودِ او برسد. و پرسشِ سخت درست همینجاست: من، انسانِ این زمانه، به چنین وجودی دسترسی دارم، یا تنها اندیشه و سخنِ او، از روزگارانی دور، به دستِ واسطههایی خطاپذیر، به من رسیده است؟
اگر چنان وجودی بوده باشد، میانِ من و او زنجیرهای بلند ایستاده است: زبانی که سخنش را در خود ریخته، کسانی که شنیدهاند و بازگفتهاند، دستهایی که نوشته و رونوشت کردهاند، و ذهنهایی که در هر نسل آن را معنا و تفسیر کردهاند. هیچیک از این حلقهها خودِ آن وجود نیست؛ هر یک واسطهای است که سخن از آن گذشته تا به من رسیده.
پیش از رفتن به سراغِ این زنجیره، بر سرِ واژهای درنگ کنم که به کارم میآید: امتداد. آنکه در امتدادِ دیگری است وامدارِ اوست؛ به نمایندگیِ او و از سوی او سخن میگوید، و آنچه میآورد را نه از خود، که از آن سرچشمه میگیرد؛ پیروی، نقل و بشارت نیز از همین وامداری برمیخیزند.
و اینجا پرسشی سر برمیآورد که هرچند از مسیرِ اصلیِ ما اندکی بیرون میزند، رهاکردنش آسان نیست: وجودی که خود ادعای خطاناپذیری میکند، اصلاً چه نیازی به این وامداری دارد؟ اگر او بهراستی خطاناپذیر است، من هر آنچه بگوید گردن مینهم — چه وامدارِ کسی باشد و چه نباشد، چه خطاناپذیری در بالادستِ او آن را گفته باشد و چه نگفته باشد؛ سخنش، همین که از اوست، فصلالخطاب است. پس وامداری چیزی بر خطاناپذیریِ او نمیافزاید. و اگر بیفزاید — اگر او برای درستیِ سخنش ناچار باشد در امتدادِ خطاناپذیرِ دیگری بایستد — پس خطا در او راه دارد، و همین یعنی خود خطاناپذیر نیست؛ آنگاه باز همان تسلسلِ دسترسی است، که پرسش را یک پله عقب میبَرد، نه از میان.
این پرسش را همینجا وامیگذارم و به مسیرِ اصلی بازمیگردم. راهِ واقعبینانه آن است که واسطهها خطاپذیرند — ناگزیر چنیناند — و آنگاه پرسش این است: در این زنجیرهی انتقال چگونه مطمئن شویم که آنچه به من رسیده همان است که از آن وجودِ خطاناپذیر برخاسته، بیآنکه در راه چیزی بر آن افزوده یا از آن کاسته شده باشد؟
همه یا هیچ
و اینجا نکتهای هست که بیاعتنایی به آن همهچیز را فرومیریزد. خطاناپذیری درجه برنمیدارد؛ یا هست یا نیست. چیزی نیست که بخشی از آن به دستم برسد و بخشی نه، یا کموبیش داشته باشمش. یک بنیاد یا سراسر خطاناپذیر است، یا همین که در یک نقطه خطا در آن راه یابد، دیگر خطاناپذیر نیست. پس در دسترسیِ من به آن، تنها ۱۰۰ درصد بسنده است؛ ۹۹ درصد نه کم، که هیچ است.
چرا؟ چون اگر ۹۹ درصدِ آنچه به من رسیده درست باشد و ۱ درصد نه، همان ۱ درصد، بهحکمِ تعریف، اصلاحپذیر است — جایی که میتوان و باید بهترش کرد. و چیزی که حتی در یک نقطه اصلاحپذیر باشد، دیگر آن بنیادِ خطاناپذیر نیست؛ وجودی است خطاپذیر با درصدِ بالایی از درستی، و این درست همان است که هر خطاپذیرِ دیگری هست. پس در نسبت با آنچه به دستم رسیده — هرقدر هم کمخطا — من ناگزیر اصلاحگرم، نه اصولگرا.
و دشوارتر از همه این است: من آن ۱ درصد را نمیشناسم. اگر میدانستم خطا کجاست، همانجا اصلاحش میکردم و به ۱۰۰ درصد میرسیدم؛ اما درست همین را ندارم، چون برای بازشناختنِ خطا از صواب باید خودِ آن وجودِ خطاناپذیر را در دست میداشتم تا آنچه رسیده را با او بسنجم — و اگر او را در دست میداشتم، دیگر این زنجیرهی واسطهها به چه کار میآمد؟ پس نه راهی به تصدیق دارم، نه به تصحیح؛ و همین مرا، خواهناخواه، در جایگاهِ کسی مینشاند که تنها روایتی خطاپذیر در دست دارد.