تکلیف
تکلیف؛
همهچیز سرانجام به یک شرط بازمیگردد. اگر آن مبدأِ خطاناپذیر را — به هر نام و چهرهای که در ذهنها نشسته باشد — چنان بیابم که بیهیچ کم و کاست به دستِ من رسیده باشد، آنگاه بیگمان اصولگرایم و اصلاح را در برابرش بدعت میدانم. اما همهی دشواری در همین شرط است؛ و دیدیم که فراهمآمدنش چه اندازه دور از دسترس است. و اگر آنچه به من رسیده تنها روایتی خطاپذیر از او باشد، نه خودِ او — چه کنم؟
پاسخ، اگر درست نگاه کنم، از دلِ همان بنبست بیرون میآید. من به هیچ خطاناپذیری آنگونه که شرطش بود — بیواسطه و بیهیچ کم و کاست — دسترس ندارم؛ هر آنچه در دست دارم از صافیِ واسطههایی خطاپذیر گذشته و رنگِ خطاپذیری گرفته است. و نسبتِ درست با خطاپذیر، همان که از آغاز گفتم، اصلاح است، نه اصول.
نتیجه روشن میشود، هرچند تلخ: در مقامِ اندیشه هر دو نسبت درستاند، اما در مقامِ عمل — آنجا که با آنچه بهراستی به دستم رسیده روبهرویم — جز اصلاحگرایی راهی نمیماند. اصولگرایی تنها آنجا رواست که آن بنیادِ خطاناپذیر در دسترس باشد؛ و چون نیست، پای فشردن بر اصولِ یک روایتِ خطاپذیر، خود اصولگرایی بر چیزی است که اصولِ راستین نیست.
و پیش از آنکه از این تکلیف بگویم، قیدی بر آن بگذارم: در جایگاهی نیستم که برای کسی تکلیف بنشانم؛ این واژه را تنها در امتدادِ همین جستار به کار میبرم، نه فراتر از آن. یعنی اگر تا اینجا با من آمده و پذیرفته باشید که در نسبت با آنچه به دستمان رسیده جز اصلاحگرایی راهی نیست، آنگاه طبیعی است که بپرسید: خوب، حال چه کنیم؟ و تنها در پاسخِ همین پرسش است که از تکلیف سخن میگویم. این تکلیف دو رو دارد: یکی درونی، در نسبت با خودِ من؛ و دیگری بیرونی، در نسبت با ساختار و دیگری. از درونی آغاز میکنم.
تکلیفِ درونی
و این نه انکارِ آن وجودِ خطاناپذیر است و نه فروکاستنِ او؛ اقرار به جایگاهِ خودِ من است. من، انسانِ این زمانه، از او جز روایتی خطاپذیر ندارم، و با چنین روایتی تنها یک نسبتِ صادقانه میتوانم داشت: که آن را پایانِ راه نگیرم و برای بهتر شدنش دست ببرم. اصلاح، پیش از آنکه نامِ یک جبهه باشد، پذیرشِ همین اندازه از خویش است.
و همین پذیرش هم فروتنی است و هم بار. فروتنی است، چون مرا از آن پندار میرهاند که خود میزانی خطاناپذیرم و سخنِ آخر با من است؛ اگر او را با همهی بلندیاش خطاپذیر خواندهام، خویش را چگونه بر تختِ خطاناپذیری بنشانم؟ و بار است، چون دیگر نمیتوانم پشتِ اطمینانِ بنیادی آماده پنهان شوم و داوری را یکسره به او بسپارم؛ باید خود بسنجم، خود دست ببرم، و خود پاسخگوی آنچه باشم که دگرگون کردهام. اصلاح، از همینرو، آسانترین راه نیست؛ دشوارترین است، چون مرا در برابرِ خطای خودم نیز بیپناه میگذارد.
و پذیرشِ خویش، پیش از آنکه پذیرشِ او باشد، بازگرداندنِ نگاه است از بیرون به درون. تا اینجا پرسیدم که آن وجود خطاپذیر است یا خطاناپذیر، و در او نگریستم؛ اما نخستین خطاپذیری که با آن روبهرویم نه او، که خودِ من است. من نیز حلقهای در همان زنجیرهام؛ همان دستی که میخواهد در روایت دست ببرد، خود از جنسِ همان واسطههای خطاپذیر است. و اگر خطاپذیریِ روایت را میپذیرم، ناگزیر خطاپذیریِ خواندن و اصلاحِ خویش را نیز باید بپذیرم؛ و این پذیرش آن نیست که از بیمِ خطا دست از اصلاح بکشم، که آن است که اصلاحِ خود را نیز به عرصهی همان نقدی بسپارم که بر دیگری روا داشتهام. تکلیفِ درونی همین است: که پیش از آنکه اصلاح را از دیگری بخواهم، آن را بر خود روا بدارم.
اصلاح، نه ویرانی
اما پیش از آنکه به تکلیفِ بیرونی برسم، باید کژفهمیای را از سرِ راه بردارم؛ همان که اصلاح را با ویرانی و ازنو ساختن یکی میگیرد. اصلاح، آنگونه که از آغاز گفتم، دست بردن در چیزی است برای بهتر کردنش، نه براندازیِ آن از بُن؛ و همین مرزِ باریک همهی تفاوت را میسازد. آنکه ویرانی را اصلاح میخواند خودِ اصلاح را درنیافته است؛ او تنها از سویِ وارونه به همان اصولگرایی بازگشته است.
ریشهی این کژفهمی را در همان بحثِ وامداری میتوان یافت. آنجا که کسی — یک تن، یک جبههی سیاسی، یک حکومت — خود را وامدارِ اصولی میداند، نخستین پرسش این است: آیا آن اصول را خطاناپذیر و صددرصد میگیرد یا نه؟ اگر بگیرد، تکلیفِ ما در برابرش نه انکار، که یاری است: در طولِ زمان و با انتشارِ آگاهی کمک کنیم تا آن پندارِ خطاناپذیری فرو ریزد و توانِ اصلاح در آن جامعه فراهم آید. این یعنی دست بردن در ساختار برای بهتر شدنش، نه از میان برداشتنش.
اما اینجا دامی هست که بهآسانی در آن میافتیم. اگر ما نیز در سویِ مقابل به این حکم برسیم که این ساختار صددرصد بر خطاست، خود بیآنکه بدانیم بر اصولی صددرصد پای فشردهایم؛ و این همان دور است. چطور میشود که خطاناپذیری برای آنان بد باشد و برای ما نیک؟ چطور اصولِ آنان بندِ گردنشان باشد و اصولِ ما رهانندهی ما؟ اگر پافشاری بر یک اصولِ صددرصد آنجا خطاست، اینجا نیز خطاست؛ نامش را دگرگون کردن، خودش را دگرگون نمیکند.
و از همینجاست که، در خوانشِ من، در واقعیت نه چیزی یکسره بد است و نه یکسره نیک. آن «صددرصد» — چه در بدی و چه در نیکی — همان خطاناپذیری است که درجه برنمیدارد، و جایش نه در واقعیت، که در جهانِ مفاهیم است. ذهنِ ما در پیِ آن مطلق میگردد چون با کمال خو گرفته؛ اما مطلق تنها در مفهوم میزید. آن مطلق کمالی است که عقل پیشِ روی خود مینهد؛ نه مقصدی که روزی بدان برسیم، بلکه افقی که تنها راه را جهت میدهد؛ ستارهای که مینماید کجا باید رفت، بیآنکه هرگز بتوان بدان دست یافت. و پرسشِ «چه کنیم» ما را بر زمینِ واقعیت مینشاند، آنجا که هیچچیز برهنه و مطلق نیست؛ هر چه هست، آمیخته است و نسبی.
تکلیفِ بیرونی
اکنون به رویِ بیرونیِ تکلیف میرسیم؛ آنجا که نه با خود، که با ساختار و دیگری روبهروییم. اینجا تکلیف، انتقاد است؛ یا درستتر: انتقاد و ارائهی راهکارِ جایگزین. و این هر دو از دلِ همان اصلاح بیرون میآید. چون اگر اصلاح را پذیرفتیم، ناگزیر باید جایگاهِ آزمون و خطا را نیز بپذیریم؛ که بهتر کردنِ چیزی خود چیزی جز آزمودن و به خطا برخوردن و باز آزمودن نیست. و آزمون به راهکار نیاز دارد و خطا به انتقاد: راهکار همان صورتِ تازهای است که برای آزمودن پیش مینهیم، و انتقاد همان انگشت نهادن بر خطایی است که باید بهتر شود.
و آنجا که ساختار بر خطای خود پای میفشارد، کار دو گام دارد. گامِ نخست، انتشارِ آزمونی است که آن خطا را نشان میدهد — و این خود همان انتقاد است، نه دشنام و نه انکار، بلکه آشکار کردنِ جایی که کار میتواند و باید بهتر شود. و گامِ دوم، آگاهیرسانی است؛ رساندنِ آن خطا و آزمونی که آن را مینمایاند به گوشها و ذهنها، تا آن پندارِ خطاناپذیری در طولِ زمان فرو ریزد و راه بر اصلاح گشوده شود.
این است تکلیفِ تلخ و سادهای که از این جستار بیرون میآید: نه براندازی، که انتقاد؛ نه ویرانی، که راهکار.
تلخ است، چون آن دو آسودگیِ بزرگ را از من میگیرد. نخست، آسودگیِ یقین؛ که دیگر پناهگاهی نمانده تا در پسِ اطمینانش بیاسایم و بارِ داوری را از دوشِ خود بردارم، بلکه باید خود بسنجم و خود پاسخگو باشم. و دوم، شکوهِ برانداختن؛ که آن رؤیای دگرگونیِ یکباره و تمامشونده را از من میستاند و به جایش کاری خُرد و بیپایان به دستم میدهد: انتقادی پس از انتقاد، راهکاری پس از راهکار، بیآنکه هیچگاه به نقطهای برسم که بگویم کار تمام است.
و ساده است، چون با همهی این دشواری، هیچ ادعای بزرگی در آن نیست. بر هیچ حقیقتِ نهاییْ تکیه ندارد و هیچ بهشتی وعده نمیدهد؛ تنها بر همان پذیرشِ نخست ایستاده است: که خطا در کار است و میتوان بهترش کرد. و شاید صداقتِ این تکلیف در همین باشد که کم میگوید و بسیار میطلبد — به اندازهی همان یک گام که در دسترسِ من است، و نه بیش.