چرایی؟
چرایی؟
چرا اندیشهای به نامِ «اصلاح» را به یک جنبشِ سیاسیِ مشخص گره میزنیم؟ و چرا آن جنبش نیز، در مقابل، خود را با «اصلاحات» تعریف میکند؟ این پیوند چنان بدیهی مینماید که دیگر از خود نمیپرسیم اصلاً اصلاحات چیست. واژه انگار از پیش پُر شده است؛ پیش از آنکه مجالی برای اندیشیدن به آن بیابیم، یک تصویر، یک دورهی تاریخی و مشتی چهره در ذهن حاضر میشوند و جای معنا را میگیرند.
مشکل از همینجا آغاز میشود. وقتی مفهوم را به کارنامهی چند تن گره میزنیم، دیگر دربارهی «اصلاح» نمیاندیشیم، دربارهی «اصلاحطلبان» داوری میکنیم؛ اگر آنان شکست بخورند، انگار خودِ اندیشه شکست خورده است، و اگر طردشان کنیم، انگار اصلاح را طرد کردهایم. به این ترتیب یک روشِ اندیشیدن، گروگانِ کارنامهی چند نفر میشود. پاسخِ من اما روشن است: آنچه اصلاحات مینامیمش در ذاتِ خود یک جبهه نیست، یک نسبت است — شیوهای از مواجهه با تغییر که به کسی بند نیست. برای دیدنِ این، نخست مفهوم را از واقعیتهای بیرونی جدا میکنم و آنگاه اصلاح و اصول را در خوانشِ خود میگذارم.
اصلاحگرایی
همین واژه در آوا و در ساخت پهلو میزند به «اصولگرایی»؛ همان پسوندِ «ـگرایی» را با خود میآورد که بارِ آن را حمل میکند. کسی که با جبههی سیاسیِ اصولگرایان خو گرفته، این واژه را آنقدر بیگانه نمییابد که یکسره پسش بزند؛ و کسی که به جبههی سیاسیِ اصلاحات دل بسته، بیآنکه بداند اندکی به آن سو کشیده میشود — واداشته میشود «اصلاح» را نه جبههای در برابرِ دیگری، که یک گرایش در کنارِ گرایشهای دیگر ببیند. واژهی «اصلاحگرایی»، پیش از هر استدلالی، همان کاری را میکند که این جستار در پیاش است: مرزِ میانِ دو اردوگاه را کمرنگ میکند — همان صفبندیای که بر سرِ عنوانها بسته شده است، نه بر سرِ معنا. اما این کمرنگشدن به معنای یکیشدنِ آن دو مفهوم نیست؛ تفاوتِ آن دو ژرف است.
آزمایشی ذهنی
برای اینکه با عقلِ سرد در این دو مفهوم بنگریم، نخست باید آنها را از هر واقعیتِ بیرونی که بهشان چسبیده تهی کنیم؛ نه فقط از چهرهها و اشخاص، که از هر دورهی تاریخی، هر رویداد و هر کارنامهای که نامشان را با خود آورده است. آزمایش ساده است: «اصلاحات» را در نظر بگیرید و هر چهره، هر خاطره و هر برههای را که با شنیدنِ این کلمه در ذهنتان روشن میشود از تصویر بیرون ببرید تا تنها خودِ مفهوم بماند. همین کار را با آنچه در برابرش مینشانید، «اصولگرایی»، هم بکنید.
آنچه پس از این پالایش میماند دیگر دو جبهه و دو اردوگاه از آدمها نیست؛ دو مفهومِ برهنه است، دو نسبتِ متفاوت با همان تغییر. سمتِ مقابل هم، حالا که از اشخاص تهی شده، دیگر «دشمن» نیست؛ آن نیز فقط یک نسبت است. اکنون که میدان از واقعیتهای بیرونی خالی شده، میتوان سراغِ خودِ این دو نسبت رفت — که هر یک چیست.
اصلاح و اصول
در خوانشِ من، این دو نسبت چنیناند. اصلاح یعنی پذیرفتنِ آنچه هست، اما به یک شرط: که آنچه هست خطاپذیر باشد. چون خطاپذیر است، میتواند و باید بهتر شود؛ و بهتر کردنش یعنی دگرگونکردن بیآنکه از بُن براندازیم — نه ساختنِ چیزی از ابتدا. اصول اما درست نقطهی مقابل است: بنیادی که خطا در آن راه ندارد. چون خطاناپذیر است، جایی برای بهتر کردن نمیماند؛ پس باید بر آن ماند و هر تغییر را در برابرش سنجید. اصولگرایی هم نسبتی است با تغییر، اما وارونه؛ تکیهگاهش نه خودِ حرکت، که همان بنیاد است، و میپرسد آیا این تغییر به اصول وفادار میماند. پس همهچیز به یک داوری برمیگردد: یکی آنچه را در برابر دارد خطاپذیر میبیند و به تغییر اعتماد میکند، دیگری آن را خطاناپذیر میگیرد و تغییر را در برابرش ناروا میداند.
شاید عجیب به نظر برسد، اما اگر مفاهیم را بیاشخاص در نظر بگیرید، چهبسا در رفتارِ جبههی سیاسیِ اصلاحات چیزهایی ببینید که بیش از هر چیز به پیرویِ از مفهومِ اصول میمانَد؛ و در برابر، در رفتارِ جبههی سیاسیِ اصولگرایان چیزهایی که به پیرویِ از مفهومِ اصلاح شبیهترند. نامِ هر اردوگاه یک چیز میگوید و کردارش گاه چیزی دیگر.
و این نکتهای است بسیار مهم. غرض این نیست که این کار برای آن جبههها خطاست؛ غرض آن است که در نهایت میبینیم این اردوگاهها به مفاهیم پایبند نیستند، و چهبسا بهآسانی در نقطهی مقابلِ همان مفهومی بایستند که نامش را بر خود دارند و همان را نیز توجیه کنند. درست به همین سبب بود که از آغاز خواستم ذهن را از این واقعیتهای بیرونی تهی کنیم؛ تا جا برای عقلِ سردِ خودمان باز بماند.