تکامل
تکامل؛
انتظار وقتی به عمل گره میخورد، میسازد. اینجا میخواهم روی یک پیامدِ روشنِ همین نکته بایستم: نسبتِ انتظار با تکامل. اگر انتظارِ درست همانی است که به عمل گره میخورد، آنگاه تکامل حاصلِ همین انتظار است و انتظارِ غیرقطعی درست در نقطهی مقابلِ آن. و ثمرهی روشنِ این مسیر علم است؛ علمی که بر امورِ نسبتاً قطعی تکیه دارد و در نقطهی مقابلِ انتظارِ غیرقطعی میایستد.
اگر همه انتظارباور بودند
فرض کنیم همهی انسانها انتظارباور بودند؛ یعنی همه بهجای اینکه دست به کار شوند، منتظر میماندند تا خواستههاشان خودبهخود محقق شود. در چنین جهانی هیچ تکاملی در کار نبود، چون تکامل از عمل زاده میشود، نه از انتظار.
این را میشود در سادهترین کارهای روزمره دید. همین امروز که سوارِ خودرو میشویم، بهطور ضمنی چیزی را پذیرفتهایم: اینکه در مسیرِ تاریخ، فرد یا افرادی بودهاند که در کارِ انتظار ننشستند. آنها منتظرِ رسیدنِ سریع — پیمودنِ فاصلههای طولانیِ مکانی در زمانی کوتاه — نماندند تا روزی این توانایی از جایی نازل شود، بلکه دست به اقدام زدند و خودشان همان راه را ساختند. پس خودرو و هواپیما و هر ابزارِ دیگر، محصولِ عمل است نه محصولِ انتظار؛ حاصلِ کسانی که خواستنشان را به کار تبدیل کردند، نه به چشمبهراهی.
نقطهی مقابلِ تکامل
حالا این تصویر را کنارِ آن انتظارِ غیرقطعی بگذاریم که در بحثِ ادیان دیدیم. در ادیانِ ابراهیمی از ظهورِ یک منجیِ موعود سخن گفته شده؛ منجیای که رستگاریِ نهایی را میآورد و — به گواهِ خودِ همین باور — تنها با انتظارِ آمدنش به آن غایت میرسیم، نه با عملِ خود. اینگونه غایتها همه از درِ امورِ غیرقطعی وارد میشوند و امیدِ رسیدن به نتیجه میدهند، بیآنکه راهی عملی برای رسیدن نشان دهند.
اینجا خوب است روشن کنم که وقتی از امورِ نسبتاً قطعی میگویم، منظورم قطعیتی در سطحِ علم است، نه قطعیتی صددرصدی. علم هیچگاه ادعای صددرصد ندارد؛ اگر چنین ادعایی داشت، دیگر جایی برای تکامل نمیماند. پس امرِ نسبتاً قطعی یعنی چیزی که برهانی علمی دستِکم بخشی از آن را ثابت میکند — نه همهاش را، اما همانقدر که بشود بهجای انتظار برای رسیدنش، دست به کار شد. و تفاوتش با امرِ غیرقطعی هم در همین است: پشتِ امرِ نسبتاً قطعی برهانی هست، پشتِ امرِ غیرقطعی تنها یک وعده.
و درست همینجاست که تناقض خودش را نشان میدهد. این نگاه دقیقاً در نقطهی مقابلِ تکامل ایستاده است، چون رسیدن را نه به عمل، بلکه به انتظار گره میزند. با اینهمه، از دستاوردهای همان تکاملی بهره میبرد که محصولِ عمل است و خودش هیچ سهمی در ساختنش نداشته.
تناقضی که نمیشود نادیده گرفت
پرسشی اینجا سر برمیآورد که پاسخ میطلبد: کسی که غایتش ظهورِ آن منجیِ موعود است و راهِ رسیدن را انتظار میداند، چرا و چگونه از میوهی عملِ کسانی میچیند که درست خلافِ او رفتار کردند — بهجای انتظار، اقدام کردند؟ او که چشمبهراهِ غایتی بهمراتب بزرگتر از هواپیماست، اصلاً چرا به این دستاوردِ کوچکِ عمل تن میدهد؟
نکته این نیست که او نباید از هواپیما استفاده کند؛ نکته این است که استفادهاش خودش یک اعتراف است. هر بار که از دستاوردِ عمل بهره میبرد، عملاً دارد میپذیرد که راهِ رسیدن به چیزها عمل است نه انتظار — همان چیزی که در ساحتِ باورش منکرِ آن است.
چرا نمیشود از انتظار گریخت
تکامل، در این خوانش، خود آفرینشگونهترین صورتِ انتظار است: همان انتظاری که به عمل گره خورد و به بار نشست. و همین بهترین دلیل است بر اینکه نمیشود با اصلِ انتظار سرِ ستیز داشت. ممکن است کسی بگوید حالا که انتظار در صورتِ استفادهی نادرست به فاجعه میرسد، پس یکسره از آن دوری کنیم؛ اما این نتیجه نادرست است، چون میبینیم که همان انتظار در نسخهی درستش به کمکِ خودش میآید و تکامل را میآورد.
ممکن است این حرف سخت بنماید یا به چشمِ یک دورِ باطل بیاید، اما واقعیت همین است: انتظار ساختهی ذهنِ آدمی است، و با این حال همین ساختهی ذهن میتواند تکامل — یعنی علم — را با خود بیاورد؛ و باز همین انتظار میتواند جلوِ تکامل را بگیرد و آن را به عقب بازپس بزند. پس دعوا بر سرِ بودن یا نبودنِ انتظار نیست، بلکه یکسره بر سرِ جهتِ آن است.
تکامل چیزی نیست جز حاصلِ آن انتظاری که به عمل گره خورد — انتظارِ کسی که خواست و بعد دست به کار شد. و در برابرش، انتظاری که فقط به وعده دل میبندد، نهتنها چیزی نمیسازد، بلکه از ساختنِ دیگران هم بهره میبرد. تفاوتِ این دو، همان تفاوتِ میانِ پیش رفتن و در جا ماندن است.