سرانجام
سرانجام؛
چرخهی بیپایان تحقق
تا اینجا از دو چهرهی انتظار گفتیم و از مرزی که آن دو را جدا میکند. اما یک سؤال باقی میماند که باید جوابش را داد؛ اعتراضی که در نگاهِ اول انگار همهی این بنا را میلرزاند و میگوید انتظار آنقدرها هم بیپایه نیست.
اعتراض: مگر انتظار به تحقق نمیرسد؟
مگر نه اینکه انتظار سرانجام به تحقق میرسد؟ آدم چیزی را در سر میپروراند، چشمبهراهش میماند، و گاهی همان چیز رخ میدهد و آرزو «برآورده میشود». پس دستِکم در این موارد، انتظار فرضی بیپایه نبوده؛ به نتیجه رسیده و درست از آب درآمده است. اگر انتظار میتواند به تحقق برسد، چرا باید اینقدر با تردید نگاهش کنیم؟ این اعتراض جدی است و نمیشود ساده از کنارش گذشت.
پاسخ در دو سطح
سطحِ اول — «برآورده شدن» داوریِ ذهن است، نه تأییدِ انتظار
برای پاسخ باید به همان نکتهی نخستِ این جستار برگردیم: انتظار در جهان نیست، در ذهنِ ماست. با این حساب، «برآورده شدن» هم رویدادی در جهان نیست که مُهرِ تأیید بر انتظار بزند. جهان فقط رویداد میسازد — کسی پولدار میشود، کسی نمیشود — و این ذهنِ ماست که یکی از این رویدادها را برمیدارد و رویش برچسبِ «همان چیزی که انتظارش را میکشیدم» میزند. پس آنچه «برآورده شدنِ آرزو» مینامیم، خودش داوریِ دیگری از همان ذهن است، نه گواهی از بیرون. جهان هیچوقت آرزویی را «برآورده» نمیکند؛ فقط رخ میدهد، و ذهن است که آن رخداد را برآوردهشدن میخواند.
و همینجا اعتراض از پا میافتد. انتظار، در ریشهاش، پر کردنِ یک نادانستن با یقینی بیپشتوانه بود؛ و این یقین، چه آن رویداد بیاید و چه نیاید، بیپشتوانه است. یقینی که تصادفاً بر نتیجهای بنشیند، همچنان بیپشتوانه بوده؛ رویداد به عقب برنمیگردد تا به آن یقین پایهای بدهد که از اول نداشت. برای همین «گاهی آرزوها برآورده میشوند» چیزی را دربارهی درستیِ انتظار ثابت نمیکند؛ فقط میگوید گاهی رویدادِ جهان با تصویرِ ذهنِ ما همپوشان میشود — و ما از این همپوشانیِ اتفاقی، برای خودمان قطعیت میسازیم.
سطحِ دوم — تحقق، انتظار را خاموش نمیکند
سطحِ دوم عمیقتر است و باز از همانجا برمیآید که انتظار در ذهن است. اگر انتظار به رویدادی در جهان بند بود، رسیدن به آن رویداد باید خاموشش میکرد؛ اما نمیکند. بیایید بهترین حالت را فرض کنیم: آن رویداد رخ میدهد. آیا ذهن از انتظار آسوده میشود؟ بهندرت. تجربه نشان میدهد که رسیدن به هر آرزو، بلافاصله انتظارِ آرزوی بعدی را میزاید. کسی که در انتظارِ ثروت بود، بعد از رسیدن به آن، در انتظارِ ثروتِ بیشتر یا جایگاهِ بالاتر مینشیند. رسیدن سیرابمان نمیکند؛ فقط تشنگی را جابهجا میکند. و همین بهترین نشانه است که موضوعِ انتظار هیچوقت اصلِ ماجرا نبوده؛ اصلِ ماجرا خودِ ذهنی است که انتظار میسازد و پس از هر رسیدن، سرِ جایش میماند و موضوعِ تازهای برای خود میتراشد.
نتیجه: یک چرخه
از کنارِ هم گذاشتنِ این دو سطح، یک چرخه بیرون میآید: آنچه «تحقق» مینامیم نه انتظار را تأیید میکند و نه پایانش میدهد، بلکه فقط دری است به یک انتظارِ تازه. اگر پا در این چرخه بگذاریم، هیچوقت به نقطهای نمیرسیم که دیگر منتظرِ چیزی نباشیم؛ همیشه در انتظارِ یک رخدادِ تازه میمانیم که ذهن، پیشاپیش، تحققش را یقینی گرفته. و این شاید از خودِ ناکامی هم نگرانکنندهتر باشد: که راهِ فرار از انتظار، رسیدن به خواستهها نیست، چون خودِ رسیدن انتظارِ تازه میزاید. همین بنبست است که ما را به سراغِ پاسخی میبرد که پیشینیان و ادیان برایش فکر کردهاند.
انتظار، ادیان و معاد
اگر انتظار چرخهای بیپایان است و حتی تحقق هم آدم را از آن خلاص نمیکند، طبیعی است که بپرسیم آیا کسی پیش از ما به این بنبست فکر کرده. جواب مثبت است؛ پیشینیان هم به همین جای دشوار رسیده بودند، و روشنترین ردِّ این فکر را میشود در ادیان دید. ادیان، از یک نظر، بزرگترین کوششِ بشر برای کنار آمدن با انتظارند — و درست به همین دلیل، هم درستترین راهِ درمان را نشان میدهند و هم عمیقترین دام را. کلِ داستانِ ادیان با انتظار را میشود در یک خط دنبال کرد: ورودی درست، مسیری منحرف، و در پایان تناقضی که خودِ آنها هم گریزی از آن نداشتند.
ورودِ درست: خرسندی در برابرِ چرخه
ادیان از درِ درستی وارد شدند: از درِ انتظار در امورِ نسبتاً قطعیِ طبیعی. دعوت به صبر در برابرِ چیزی که فرآیندی شناخته دارد، دعوتی سالم است، چون آدم را به پذیرشِ واقعیت نزدیک میکند. اما کارِ مهمترشان این بود که برای بیرون کشیدنِ انسان از چرخهی بیپایانِ آرزوپروری در امورِ دنیوی و قابلِ تحقق، مفاهیمِ تازهای ساختند — مفاهیمی مثلِ خرسندی. خرسندی در این خوانش صرفاً «راضی بودن به آنچه هست» نیست؛ دعوتی است به دست کشیدن از دویدنِ بیپایان به دنبالِ خواستههای دنیوی، همان چرخهای که پیشتر دیدیم هر تحقق در آن تنها انتظارِ تازهای میزاید. تا این نقطه، ادیان به یک مسئلهی واقعیِ بشری جوابی درست میدهند — هرچند، همانطور که خواهیم دید، پشتوانهی این دست کشیدن را ناچار در جای دیگری جستوجو کردند.
انحرافِ مسیر: انتظار بر امرِ غیرقطعی
اما ماجرا همینجا نمیماند. ادیان پا را فراتر گذاشتند و انتظار را به امورِ غیرقطعی هم بستند؛ آنقدر که کمتر دینی را میشناسیم که چنین انتظاری در خود نداشته باشد. اینجا همان تمایزی که در بحثِ آفرینش و فاجعه گفتیم دوباره به کار میآید: نقطهی شروع درست است — صبر و قناعت که معقولاند — اما مسیر منحرف میشود، چون انتظار به چیزهایی گره میخورد که هیچ فرآیندِ شناختهای پشتشان نیست. و درست از همین گره، مشکلی میزاید که ورودِ درست هرگز نداشت.
شکافی که طبیعت پُر نمیکند
مشکل این است: وقتی انتظار روی امری غیرقطعی مینشیند، طبیعت هیچ جوابی برای ناکامیاش ندارد. در امورِ طبیعی، اگر انتظاری برنیاید، جواب روشن است — شرطی فراهم نبوده و میشود گفت کجای کار ایراد داشته. اما در امورِ غیرقطعی نه میشود گفت چرا نشد و نه میشود قول داد کِی میشود. اینجا شکافی باز میشود که هیچ توضیحِ طبیعیای پُرش نمیکند، و این شکاف اگر باز بماند، کلِ باور را فرو میریزد. ادیان برای بستنِ همین شکاف بود که ناچار شدند دست به بزرگترین حرکتِ خود بزنند.
سرانجام: انتظارِ نهایی
آن حرکت، معاد است. معاد، در این خوانش، جایی است که همهی آرزوهای برنیامده بالاخره محقق میشوند؛ بهشتی که تحققِ همهی آرزوهاست، با جویهای شیر و عسل و هر چیزی که در این دنیا به دست نیامد.
شاید به ذهن برسد که معاد بیشتر جای مجازات است و آنچه آدم را نگه میدارد ترس از کیفر است. اما معاد تنها انذار و بیمِ مجازات نیست؛ روی دیگرش بشارت است و وعدهی بهشت. تمرکزِ من در اینجا بر همین چهرهی بهشتگونهی معاد است، چون این چهره است که مستقیم به بحثِ ما — تحققِ آرزوها — گره میخورد.
زیباییِ این پاسخ در این است که دیگر شکست نمیشناسد: اگر انتظارت اینجا برنیامد، آنجا برمیآید. با این تمهید، ناکامیِ هر انتظارِ کوچک در دلِ یک انتظارِ بیکرانِ بزرگتر حل میشود و بیجواب نمیماند. معاد همان شکافی را میبندد که طبیعت نمیتوانست — اما بهایش را با یک تناقض میپردازد.
تناقض: برای مهارِ انتظار، بزرگترین انتظار
و اینجا به گویاترین نکتهی این جستار میرسیم. همان ادیانی که خرسندی را ساختند تا چرخهی انتظار را مهار کنند، خودشان مجبور شدند بزرگترین انتظارِ تاریخِ بشر را بنا کنند. یعنی برای اینکه آدم را از انتظارهای کوچک بیرون بیاورند، ناچار شدند انتظاری بیکران جلوی او بگذارند. انگار تنها راهِ قانع کردنِ انسان به رها کردنِ آرزوهای کوچک، وعدهی یک تحققِ نهاییِ بزرگ بوده.
و همین بازگشتِ ناگزیر به انتظار — حتی برای برچیدنِ انتظار — شاید نشان بدهد که انتظار یک خطای عارضی نیست که بشود یکبار برای همیشه رفعش کرد، بلکه شرطی بنیادین در ساختِ انسان است. چیزی که میشود مهارش کرد و جهتش را عوض کرد، اما بهسختی میشود کاملاً از آن رها شد. پس شاید بهترین کاری که از دستمان برمیآید این نباشد که انتظار را بکشیم، بلکه این باشد که آن را از امورِ غیرقطعی به سمتِ امورِ قطعی و به سمتِ عمل ببریم — و اینجاست که بحث به تکامل میرسد.