موعود
موعود؛
روشنترین نمونهی انتظارِ غیرقطعی، چشمبهراهیِ یک منجیِ موعود است. اینجا میخواهم روی همین نمونه بایستم، چون فصلی است حساس و جدا. قصدم داوری دربارهی باورِ کسی نیست و میدانم که این موضوع برای منتظرانِ موعود در ادیانِ ابراهیمی ارجمند است؛ تنها میخواهم چند پرسش را پیشِ رو بگذارم و ببینم این انتظار، بر پایهی همان بحثی که تا اینجا داشتهایم، کجا میایستد.
آفرینشگونه یا فاجعه؟
اما پرسشِ اصلیِ من در این فصل چیزِ دیگری است: این انتظارِ موعود، خودش، از کدام جنس است — آفرینشگونه یا فاجعهبار؟ و پاسخ، به گمانم، این است که هیچکدام. انتظارِ موعود بهخودیخود نه میسازد و نه ویران میکند؛ مثلِ هر انتظارِ دیگری خنثاست. این انسانِ باورمند است که به آن جهت میدهد، و آن جهت را بیش از هر چیز پیشفرضها و پیشباورهای خودِ او تعیین میکنند.
بگذارید دو سرِ این طیف را نشان دهم. اگر کسی موعود را یک حقیقتِ قطعی در آینده بداند — چیزی که بیهیچ تردیدی خواهد آمد و باید بیاید — همان کاری را کرده که انتظار را به سمتِ فاجعه میبَرد: امری یکسره غیرقطعی را بر جای قطعیت نشانده و معمولاً یک «باید» هم پشتش گذاشته. چنین کسی، هرچند در نگاهِ خودش در بهترین جای ممکن ایستاده، به نظر میرسد در سمتِ خوبِ این تقسیمبندی نباشد؛ چون هرچه آن یقین سفتتر شود، فاصلهاش با انتظارِ سازنده بیشتر میشود.
اما سرِ دیگرِ طیف هم هست. اگر کسی وجودِ این انتظار را چیزی بداند غیر از آنچه مدعیان در پیِ انتشارش هستند — نه یک واقعیتِ حتمی که باید باورش کرد و گستراندش، بلکه چیزی نرمتر: امیدی، جهتی درونی، دعوتی به بهتر شدن — آنوقت میشود به آن خوشبین بود. همان انتظار، وقتی بارِ قطعیت و «باید» را زمین بگذارد، دیگر ادعایی دربارهی آینده ندارد که بخواهد به هر قیمت محققش کند؛ و همین آن را از لبهی فاجعه دور و بیآزار میکند. با اینهمه چنین انتظاری، چون هنوز بر امری غیرقطعی نشسته، بهخودیخود سازنده نمیشود؛ آنچه در آن میتواند سازنده باشد نه خودِ چشمبهراهی، که دعوت به بهتر شدن و عملی است که برمیانگیزد.
پس داوری دربارهی موعود، بیش از آنکه به خودِ موعود بستگی داشته باشد، به نسبتی بستگی دارد که باورمند با آن برقرار میکند. با همین نگاه میشود سراغِ ادعاهای رایج رفت و از هرکدام پرسید که انتظار را به کدام سمت میبرند.
انتظارِ مؤثر، یا بازی با کلمات؟
گاهی کسانی که انتظار میکشند، گمان میکنند در راستای انتظار کاری هم انجام میدهند. این روزها در میانِ منتظرانِ موعود بحثی به نامِ انتظارِ مؤثر — یا انتظارِ سازنده — مطرح شده. اما میشود پرسید: وقتی کسی برای «مؤثر کردنِ» انتظار تنها به باورپذیرتر کردن و گستراندنِ آن میپردازد، آیا کارِ تازهای کرده، یا همان اصلِ انتظار را با نامی دیگر پیش برده است؟ اگر اقدامی راهی به نتیجه نداشته باشد، شاید نام عوض شده باشد اما جنسِ کار همان انتظارِ غیرقطعی بماند — این بار در جامهی عمل. این پرسش، دستِکم، سرِ جای خودش میماند.
البته میشود انتظارِ مؤثر را به بهترین صورت هم خواند: اینکه مقصود از آن، اصلاحِ خود و جامعه باشد. و این، اگر همین باشد، بسیار خوب است. اما یک پرسش میماند: آیا برای اصلاحِ خود، بهراستی به یک قطعیت در آینده نیاز است؟ آدم برای بهتر شدن و درستتر زیستن هیچ لازم نیست چشمبهراهِ رویدادی موعود بماند؛ این کار همین حالا، بیهیچ وعدهای دربارهی فردا، شدنی است. پس هرچه در انتظارِ مؤثر واقعاً سازنده است — یعنی اصلاحِ خود و عمل — اصلاً به موعود گره نخورده و بیآن هم برپاست. میماند اصلاحِ جامعه، که چون به ظهور بسته میشود، جای درنگ دارد.
زمینهسازی برای ظهور
گروهی دیگر میگویند دارند جامعه و حکومت را برای ظهورِ موعود آماده میکنند. اینجا هم میشود همان پرسش را بهآرامی پیش گذاشت: اگر از زمانِ ظهور آگاهیای در کار است، آن آگاهی بر چه استوار است؛ و اگر زمان کاملاً نامعلوم است، مقدمهچینی برای رویدادی با زمانِ نامعلوم بر چه مبنایی شکل میگیرد؟ این پرسشها لزوماً نیتِ کسی را رد نمیکنند؛ فقط میپرسند که آیا آنچه عمل نامیده میشود، بهراستی عمل است یا نامی تازه بر همان انتظار.
هشدار: ارجاع به آینده و تعیینِ وقت
و حالا به نکتهای میرسم که از همهی اینها ظریفتر است. در سنتی مثلِ اسلامِ شیعی — که پیروانش خود چشمبهراهِ ظهورِ منجیاند — همین سنت، پیروان را از تعیینِ تاریخِ مشخص برای ظهور برحذر میدارد و تعیینِ وقت را نادرست میشمارد. اینجا پرسشی درخور تأمل پیش میآید: چطور میتوان به رویدادی در آینده ارجاع داد، اما تعیینِ زمانِ همان رویداد را یکسره ناروا دانست؟ اگر اصلِ ارجاع به آینده پذیرفتنی است، مرزِ آن با تعیینِ وقت کجاست؟
میشود این را اینطور خواند: شاید کسانی که از آغاز به ظهور ارجاع میدادند، خود میدانستند که این انتظار یک غایتِ نهایی و چهبسا لغزنده است، و میدانستند که مدعیانِ بعدی میتوانند آن را به بیراهه ببرند. برای همین از همان آغاز هشدار دادند و تعیینِ وقت را نادرست شمردند؛ میخواستند دری را ببندند که هر مدعیِ تازه میتوانست از آن وارد شود و انتظار را از آنِ خود کند.
اما همین تدبیر، هرچند هوشمندانه، ریشهی مسئله را نمیزند؛ تنها یک راهِ آشکارِ سوءاستفاده را میبندد و خودِ انتظار را دستنخورده نگه میدارد. وقتی قرار باشد هیچ زمانی برای ظهور معلوم نشود، آن انتظار دیگر هرگز به محکِ واقعیت نمیخورد: نه میتوان گفت برنیامد — چون قراری برای آمدنش نبوده — و نه میتوان گفت وقتش گذشت. پس همان هشدار که قرار بود انتظار را از دستِ مدعیان حفظ کند، ناخواسته آن را به چیزی بیپایان و آزمونناپذیر هم بدل میکند؛ انتظاری که هرگز فرو نمیریزد، چون هرگز به آزمون درنمیآید.
و این ما را درست به همانجایی برمیگرداند که از آن آغاز کردیم: یک انتظارِ غیرقطعی که نه راهی برای رسیدن نشان میدهد و نه راهی برای رد شدن باقی میگذارد. و شاید گویاترین نکته دربارهی موعود همین باشد — که این انتظار تنها زمانی دوام میآورد که از محکِ زمان بیرون بماند.