پیدایش
پیدایش؛
انتظار از چه وضعیتی به وجود آمده است؟ آیا انتظار پدیدهای حقیقی است — یعنی بهطور طبیعی و مستقل از ذهنِ ما وجود دارد — یا صرفاً ساختهی ذهنِ آدمی است؛ چیزی که بود و نبودش در طبیعت هیچ معنایی ندارد و تنها در عالمِ ذهنیِ انسان تعریف میشود؟
این جستار از خاستگاهِ انتظار آغاز میکند: از اینکه انتظار بر چه بنا میشود، چگونه از یک فرضِ فردی به باوری جمعی میرسد، و چطور میتواند هم بسازد و هم ویران کند.
ریشهی انتظار در عدم تحقق
هر پرسشی دربارهی انتظار باید از یک جا شروع شود: از خاستگاهِ آن. پیش از آنکه بپرسیم انتظار خوب است یا بد، سازنده است یا ویرانگر، باید بدانیم اصلاً از کجا میآید و بر چه چیزی بنا شده است. تا این را روشن نکنیم، هر قضاوتی دربارهاش زودهنگام است.
شرطِ لازم
انتظار از عدم تحقق زاده میشود. این سادهترین و بنیادیترین نکته است: انتظار همیشه به یک عدم تحقق نیاز دارد. تا چیزی محقق نشده باشد، جا برای انتظار هست؛ و جایی که همهچیز محقق باشد، دیگر چیزی برای انتظار کشیدن نمیماند. به بیانِ دقیقتر، عدم تحقق شرطِ لازمِ انتظار است — بدونِ آن انتظاری در کار نیست — هرچند، همانطور که خواهیم دید، خودش بهتنهایی برای ساختنِ انتظار کافی نیست. همین نسبت است که به انتظار جهت میدهد: انتظار همیشه رو به چیزی دارد که هنوز نیست، به آیندهای که فکر میکنیم خواهد آمد. پس انتظار در ذاتِ خود رو به جلو و معطوف به نبودن است؛ نگاهی که از کمبودِ اکنون به سمتِ پُریِ فردا کشیده میشود.
اما عدم تحقق کافی نیست
حالا باید دقت کرد که عدم تحقق، بهتنهایی، انتظار نمیسازد. سنگی که روی زمین افتاده، هزار چیز در موردش محقق نشده، اما هیچ انتظاری نمیکشد. چرا؟ چون عدم تحقق فقط یک واقعیتِ خنثاست؛ حالتی از جهان که در آن چیزی هنوز رخ نداده، و همین. آنچه این واقعیتِ خنثا را به انتظار بدل میکند، ذهنی است که به این نبود واکنش نشان میدهد و آن را برای خودش معنادار میکند. به همین دلیل انتظار نه در خودِ جهان، بلکه در رابطهی میان ذهنِ انسان و جهان شکل میگیرد. جهان فقط نبودنها را فراهم میکند؛ این انسان است که از دلِ آن نبودن، انتظار میسازد. پس اگر ذهنی در کار نباشد، عدم تحقق هست اما انتظار نیست.
نخستین جوانهی انتظار
این واکنشِ ذهن چگونه است؟ ظرافتِ ماجرا در چیزی است که ذهن از آن میگذرد. آدم روبهروی چیزی که ندارد، یک پرسش را هیچوقت از خودش نمیپرسد: «اصلاً چرا باید باشد؟». و دقت کنیم که مسئله بر سرِ بودن و نبودنِ آن چیز نیست — اینکه خواهد بود یا نه، اینجا اصل نیست؛ اصل این است که همین پرسشِ «چرا باید باشد» اصلاً پرسیده نمیشود. آدم از همان قدمِ اول از کنارِ این پرسش میگذرد و بودنِ آن چیز را چیزی میگیرد که جای چونوچرا ندارد.
و اگر همین پرسشِ نادیده را برداریم و دنبال کنیم که این فرضِ خاموش بر چه بنا شده، معمولاً به چیزی جز این نمیرسیم: «چون به آن نیاز دارم» یا «چون دوستش دارم». یعنی زیرِ آن فرض، بهجای یک دلیل، فقط یک خواستن نشسته. و درست همینجا، در فاصلهی میانِ «میخواهمش» و «پس باید باشد»، اولین جوانهی انتظار سبز میشود. چون انتظار، در ریشهی خود، چیزی نیست جز پر کردنِ همین فاصله؛ فاصلهای که جایش از دلیل خالی است، اما ما آن را نه با «دلیلی ندارم»، که با خودِ خواستن پر میکنیم و خواستن را بهجای دلیل مینشانیم. همین جایگزینیِ دلیل با خواستن است که انتظار را میآفریند.
از فرض تا باور
دیدیم که انتظار از یک فرض شروع میشود: فرضِ اینکه چیزی باید باشد، آنجا که هیچ دلیلی جز خواستنِ ما پشتش نیست. این فرض خودبهخود به انتظار میرسد؛ اما تا وقتی در همین حد بماند، چندان خطرناک نیست. مسئله وقتی آغاز میشود که این فرض از حالتِ یک گمان بیرون بیاید و به چیزی سفتتر بدل شود.
فرض، تا وقتی فردی است
تا زمانی که این فرض در ذهنِ یک نفر بماند، مشکلی درست نمیکند. چیزی است شخصی و بیآزار؛ آدم با خودش انتظاری دارد و با آن زندگی میکند و کسی هم آسیبی نمیبیند. مشکل از جایی جدی میشود که انسان این فرض را — یقینِ خودش به تحققِ چیزی که هرگز محقق نشده — تا حدِ باور بالا میبرد.
اینجا یک جهش رخ میدهد. باور، برخلافِ فرض، دیگر یک احتمالِ ذهنی نیست که آدم بتواند بهراحتی کنارش بگذارد؛ چیزی است که آن را حقیقت میداند و رویش میایستد. فرض میگوید «شاید»، اما باور میگوید «حتماً»؛ و همین تفاوتِ بهظاهر کوچک است که در ادامه همهچیز را عوض میکند.
چرا باور را میگسترانیم؟
اما چرا انسان فرضش را تا این حد بالا میبرد و بعد آن را پخش میکند؟ فکر میکنم یک انگیزهی پنهان در کار است: تنهایی. کسی که فرضی را به باور تبدیل کرده، ته دلش میداند که این باور روی زمینِ سستی ایستاده. این سستی آزارش میدهد، و برای اینکه تحملش کند، به دنبالِ همباور میگردد. او باورش را میگستراند تا:
- برایش اعتبار بسازد؛ چون هر چه بیشتر بپذیرندش، حقیقیتر به نظر میرسد.
- راحتتر با آن کنار بیاید؛ چون تنها ماندن با یک یقینِ لرزان سخت است.
- و از همه مهمتر، به خودش ثابت کند که در انتظارش تنها نیست.
به این ترتیب، هر کسی که به این باور بپیوندد، برای صاحبِ باور حکمِ یک تأیید را دارد. جمع، جای همان ضمانتی را میگیرد که واقعیت از دادنش سر باز زده بود.
از فرد تا جمع، و زایشِ «باید»
از همینجاست که انتظار از یک حالتِ فردی به یک باورِ جمعی تبدیل میشود. و باورِ جمعی کاری میکند که از باورِ فردی برنمیآمد: «باید»ی را که در ذهنِ یک نفر خاموش و کمآزار میماند، بیدار میکند و به تکلیفی مشترک بدل میسازد. وقتی گروهی به تحققِ چیزی باور بستند، آن باور دیگر فقط توصیفی از جهان نیست که بگوید «چنین خواهد شد»؛ به یک تکلیف بدل میشود که میگوید «چنین باید بشود». و هر کس که شک کند، انگار نهفقط نظری متفاوت دارد، بلکه به جمع پشت کرده و از آن بیرون افتاده است.
از لحظهای که انتظار فراگیر میشود و این «بایدِ» پنهان را در خود دارد، ماجراهای دنیا شروع میشود. چون این «باید» است که انتظارِ بیآزار را به نیرویی تبدیل میکند که هم میتواند بسازد و هم ویران کند. تا اینجا انتظار فقط یک حالتِ ذهنی بود؛ از اینجا به بعد به یک نیروی اجتماعی بدل میشود — و در ادامه به هر دو چهرهاش میپردازیم.
انتظار و فاجعه
حالا میتوانیم به اولین و تاریکترین چهرهی انتظار نگاه کنیم: رابطهای که میان انتظار و فاجعه هست. فکر میکنم — هرچند کاملاً مطمئن نیستم — میشود ردِّ خیلی از فاجعههای بشری را تا همینجا، تا همین «بایدِ» جمعی، دنبال کرد. نه اینکه انتظار مستقیم به خشونت برسد، بلکه از مسیری که در ادامه میآید.
زنجیرهای ساده اما بیرحم
ماجرا در چند گام پیش میرود، و هر گام بهتنهایی کوچک است، اما مجموعشان ویرانگر:
- یقینِ بیپشتوانه — چیزی را که هیچ ضمانتی ندارد، مسلم فرض میکنیم.
- حق — اگر مطمئنم چیزی محقق میشود، کمکم آن را حقِّ خودم میدانم؛ چون در ذهنم قرار است به من برسد.
- الزام — چیزی که حقِّ من است، «باید» به من برسد، وگرنه ظلمی در کار است.
- توجیهِ هر وسیله — همینکه تحقق به الزام رسید، هر ابزاری برای رسیدن به آن موجه جلوه میکند.
خطر در گامِ آخر است: وقتی چیزی «باید» بشود، دیگر پرسش از درست و غلطِ راهش کنار میرود؛ تنها پرسشی که میماند این است که چطور زودتر به آن برسیم.
نمونهها در تاریخ
این زنجیره را در سراسرِ تاریخ میشود دید:
- جنگ — انتظارِ محقق شدنِ پیروزی: پیروزی را از آنِ خود میدانم، و همین کافی است تا برای رسیدن به آن، ویرانی و خونریزی را بهایی ناچیز ببینم.
- خصومت — انتظارِ محقق شدنِ چیرگی: از چیره شدن ناتوانم، اما چون چیرگی را حقِّ خود گرفتهام، تا فرو نشاندنِ طرفِ مقابل آرام نمیگیرم.
- استبداد — انتظارِ محقق شدنِ سلطه: قدرتِ مطلق را سهمِ برحقِ خود میپندارم، و برای نگه داشتنش هر صدای مخالف را خاموش میکنم.
- استعمار — انتظارِ محقق شدنِ تصاحب: سرزمینی را که از آنِ من نیست از پیش مالِ خود شمردهام، و برای به چنگ آوردنش ملتی را به بند میکشم.
- انتقام — انتظارِ محقق شدنِ تلافی: تلافیِ زخمی را که خوردهام طلبِ خود میدانم، و برای گرفتنِ آن از ویران کردنِ دیگری هم پروا نمیکنم.
ریشهی همهی اینها یکی است: کسی چیزی را که ندارد، حقِّ مسلمِ خودش میداند و بر سرِ تحققش پافشاری میکند. تفاوتشان فقط در موضوع است — پیروزی، برتری، سلطه، تصاحب، تلافی — اما ساختارشان یکی است.
ریشه در «باید» است، نه در آرزو
چیزی که این چهره را اینقدر ویرانگر میکند، خودِ آرزو نیست، بلکه آن «باید»ی است که پشتش نشسته. این تمایز مهم است. آرزوی پیروزی یا برتری، بهتنهایی، فاجعه نمیسازد؛ آدم میتواند چیزی را بخواهد و در همان حال بپذیرد که شاید به آن نرسد. فاجعه از جایی شروع میشود که تحقق دیگر یک امکان نیست، بلکه یک ضرورت است — چیزی که دنیا به او «بدهکار» است و باید بپردازد. آنوقت نرسیدن به خواسته به چشمِ یک بیعدالتی دیده میشود، و آدم به خودش اجازه میدهد این «بیعدالتی» را با هر وسیلهای جبران کند.
برای همین میشود گفت اگر انسان از همان اول یاد میگرفت که آرزوهایش را به «باید» تبدیل نکند — یعنی میپذیرفت که خواستنِ چیزی به معنای مستحقِ آن بودن نیست — بیشک دنیای امروز جای بهتری بود. اما این فقط نیمی از داستان است؛ چون همین انتظار، یک چهرهی دیگر هم دارد که کاملاً با این یکی فرق میکند.
انتظار و آفرینش
اگر داستان را همینجا رها کنیم، انتظار یکسره محکوم میشود. اما این قضاوت بیانصافی است. بیانصافی است که همهی حاصلِ انتظار را فاجعه ببینیم؛ چون همان ساختاری که میتواند به جنگ و ویرانی برسد، در نقطهی مقابل، سرچشمهی بعضی از سازندهترین و زیباترین کارهای انسان هم هست. اگر انتظار نبود، شکیبایی هم معنا نداشت؛ و بدونِ شکیبایی، نه کشتزاری به بار مینشست، نه کودکی بزرگ میشد، و نه کشفی به سرانجام میرسید. هر کارِ بزرگی که زمان میبرد، به نوعی انتظار در خود دارد. پس نمیشود انتظار را یکسره کنار گذاشت؛ باید فهمید کجا میسازد و کجا ویران میکند.
چه چیزی دو چهره را جدا میکند؟
پس سؤالِ اصلی این است: چرا یک انتظار به فاجعه میرسد و انتظاری دیگر به آفرینش؟ فکر میکنم پاسخ به همان فرضِ اول برمیگردد — به جنسِ آن چیزی که در انتظارش هستیم. مهم است ببینیم انتظار روی امری نسبتاً قطعی نشسته یا روی امری کاملاً غیرقطعی؛ چون همین تفاوت است که سرنوشتِ انتظار را تعیین میکند.
انتظارِ نشسته بر قطعیت
مادر در انتظارِ فرزند، کشاورز در انتظارِ خرمن، دانشمند در انتظارِ پاسخی که سالها دنبالش است — اینها در ظاهر انتظارند، اما جنسشان با آن انتظاری که فاجعه میسازد یکی نیست. اینجا انتظار روی بستری از قطعیتِ طبیعی ایستاده: میدانیم که با فراهم شدنِ شرطهایی معیّن، زمین محصول میدهد و فرزند به دنیا میآید. این انتظار، فرضِ قطعیت روی امری نامعلوم نیست، بلکه همراهی با فرآیندی است که راهش را میشناسیم. تفاوت در همین است: کشاورز منتظرِ معجزه نیست، منتظرِ نتیجهی کاری است که خودش کرده و میداند چطور به بار مینشیند. برای همین این انتظار میسازد؛ چون به قانونی در طبیعت تکیه دارد نه به آرزویی بیپشتوانه، و آدم را به عمل وصل میکند نه به توهم.
وقتی انتظار بر امرِ غیرقطعی مینشیند
اما همین انتظار، اگر پایش را از قطعیتِ طبیعی بردارد و روی امری غیرقطعی بگذارد، رنگ میبازد. اگر کشاورز بهجای تکیه به آب و خاک و بذر، باور کند که خواندنِ فلان وِرد محصولش را زیاد میکند و بعد منتظرِ زیاد شدنِ خرمن بنشیند، دیگر با یک فرآیندِ شناختهشده همراه نشده، بلکه به یک پیوندِ خیالی میان کار و نتیجه تکیه کرده. کاری که میکند هیچ راهی به نتیجهای که میخواهد ندارد، اما او این نبودِ رابطه را نمیبیند. اینجا انتظار همان فرضِ قطعیت روی امرِ نامعلوم است — همان چیزی که آخرش به فاجعه میرسد.
پس نکته این است که از کدام در وارد میشویم و در کدام مسیر قدم میگذاریم. خودِ در، در نگاهِ اول، شاید بیآزار به نظر برسد و فاجعهای نسازد، اما همان است که مسیر را تعیین میکند و ما را به سمتِ قطعیت میبرد یا به سمتِ توهم.
عاملِ دوم: باورِ «باید»
یک عاملِ دوم هم هست که حتی انتظارِ نشسته روی قطعیت را میتواند بیمار کند: باورِ «باید». تا وقتی انتظار روی امری قطعی نشسته باشد و بارِ «باید» را به دوش نکشد، معمولاً آسیبی نمیرساند؛ آدم میخواهد، همراهی میکند، و نتیجه را به فرآیند میسپارد.
مثالش روشن است. کسی که فرزندش بیمار است و بعد از طیِ مسیرِ طبیعیِ درمان، صبر میکند و چشمبهراهِ بهبودی میماند، در همان چهرهی خوش و آفرینشگونهی انتظار ایستاده؛ او کارِ درست را کرده و بقیه را به فرآیندِ طبیعی سپرده. اما اگر پشتِ همین انتظار یک «باید» بنشیند — اگر نرسیدن به بهبودی را دیگر قبول نکند و بر گرفتنِ نتیجه اصرار بورزد — همان انتظارِ سازنده هم به رنج و ستیز تبدیل میشود. چون حالا او دارد بر سرِ چیزی که در دستش نیست پافشاری میکند، و همین پافشاری هم خودش را میفرساید و هم رابطهاش را با واقعیت. تفاوتِ میانِ صبر و اصرار، دقیقاً همین «باید» است.
جمعبندی: دو شرطِ آفرینش
پس آفرینشگونه بودنِ انتظار به دو چیز بستگی دارد، و هر دو باید با هم برقرار باشند:
- قطعیتِ نسبی — آنچه در انتظارش هستیم فرآیندی شناخته داشته باشد، نه پیوندی خیالی.
- رهایی از «باید» — بر گرفتنِ نتیجه اصرار نکنیم و آن را به فرآیند بسپاریم.
هرجا این دو شرط برقرار باشند، انتظار به شکیبایی و ساختن میرسد؛ و هرجا یکی از آنها بشکند — چه موضوع غیرقطعی شود و چه «باید» وارد شود — همان انتظار میتواند به همان راهی بیفتد که پیشتر دیدیم. پس مرزِ میانِ آفرینش و فاجعه، نه در خودِ انتظار، بلکه در این دو شرط است.