خاموشی

هیاهو

۳ دقیقه مطالعه تیر ۱۴۰۵

هیاهو

گمان می‌کنیم ضدِ خاموشی صداست؛ که هرکس لب بگشاید و روایتی از خود بسازد، از خاموشی رهیده است. اما همیشه چنین نیست. گاه بلندترین صداها خود گونه‌ای خاموشی‌اند — هیاهویی که در آن، باز هم کسی شنیده نمی‌شود. سخنِ من بر سرِ همین دام است: دامی که بر سرِ راهِ شکستنِ خاموشی کمین کرده، آنجا که کسی از خاموشی بیرون می‌آید و بی‌آنکه بداند، خاموشیِ تازه‌ای می‌سازد. و شگفت آنکه نخستین کسانی که در این دام می‌افتند، همان خبرگان‌اند؛ همان‌ها که کارشان تحلیل است و شوریدن بر خاموشی.

بازگشتِ خبره

اینان — کسانی که تحلیل می‌کنند و بر مبنای داده‌ها بررسی می‌کنند — در جایگاهِ فردیِ خود بر خاموشی می‌شورند؛ می‌روند و پشتِ آن کلیّت، فرد را می‌جویند. و این بسا امرِ مهم و مثبتی‌ست — شاید تنها شکافِ واقعی در آن دیوار. اما این شورش تنها تا جایی می‌ارزد که ماحصلِ شخصیِ خود را به روایتی دیگر بدل نکنند؛ و عموماً چنین می‌کنند. همان لحظه که یافته‌ی فردی به روایتی برای پذیرشِ دیگران تبدیل می‌شود، دوباره به همان دستگاه بازمی‌گردد: کلیّتی که فرد را محو می‌کند. آنکه دیوار را شکافته بود، خود آن شکاف را از نو می‌بندد.

پس امرِ طاقت‌فرسایی رخ می‌نماید؛ باری دوگانه: در مرحله‌ی نخست، روایت‌پذیر نبودن — تن‌ندادن به کلیّت‌هایی که آماده به دست‌مان می‌رسند؛ و در مرحله‌ی دوم، روایت‌ساز نبودن — یعنی حتی آن شناختِ درست و زیسته‌ی خود را هم به کلیّتی تازه فرو نکاستن. تحملِ هر دو بار با هم، کارِ کمتر کسی‌ست؛ و بیشترِ آنان که بارِ نخست را به دوش می‌کشند، زیرِ بارِ دوم کمر خم می‌کنند.

روایت برای دیده‌شدن

این همه در خصوصِ خبرگان بود — کسانی که دستِ‌کم چیزی، تحلیلی، مستندی، پشتِ روایتِ خود دارند. اما حالِ آن جامعه‌ی امروزی چه می‌شود که بی‌امکانِ خبرگی و بی‌استناد به هیچ چیز، به روایت‌سازی روی می‌آورد — تنها برای آنکه دیگرِ روایت‌پذیران را موِّیدِ خود کند؟ اینجا روایت دیگر حتی گزارشی مخدوش از واقعیت هم نیست؛ ابزاری‌ست برای تأییدِ خود، برای دیده‌شدن. و وای که چنین کسانی چه می‌کنند بر خودشان، و بر خاموشیِ خودشان، بی‌آنکه بدانند چه می‌کنند. آنان صدای خود را به همان همسرایی‌ای می‌افزایند که خاموش‌شان می‌کند؛ روایت می‌سازند تا دیده شوند، و با هر روایت، خود را ژرف‌تر در دلِ آن کلیّت دفن می‌کنند.

اینجاست که چرخه کامل می‌شود. راوی‌ای که می‌خواست از خاموشی بگریزد، خود معمارِ آن می‌شود. و شاید سخت‌ترین صورتِ خاموشی همین باشد: نه سکوتی که بر ما تحمیل کنند، که هیاهویی که خود به راه می‌اندازیم تا در آن گم شویم.

آنچه بر جای می‌ماند

و اینجا پرسشی که از آغاز با ماست پاسخی می‌یابد که دیگر انگشت به سوی بیرون نمی‌گیرد: اگر در تصویری که از دیگران داریم جای مردمشان خالی است، این خالی‌بودن تنها کارِ قدرت نیست. جای‌شان خالی‌ست چون ما، هم در پذیرفتن و هم در ساختن، به خالی‌ماندنش دست داشته‌ایم. قدرت دیوار را می‌کشد، اما آجرهایش را ما به دست می‌دهیم.

پس اگر راهی هست، راهی آسان نیست؛ همان بارِ دوگانه است، اما اکنون آگاهانه و به‌اختیار: نه کلیّتی را که آماده به دستمان می‌رسد فرو دهیم، و نه آنچه را خود می‌بینیم به کلیّتی تازه فرو کاهیم. و در میانه‌ی این دو، تنها یک چیز را از یاد نبریم — که پشتِ هر روایت، از آنِ دیگران یا از آنِ خودمان، فردهایی خاموش ایستاده‌اند که در هیچ روایتی نمی‌گنجند. شکستنِ خاموشی نه به بلندتر سخن‌گفتن است و نه به ساکت‌ماندن؛ به این است که آن فردِ خاموش را، پیش از هر روایت، به یاد آوریم.