قرینه
قرینه
وقتی از بیرون به یک کشورِ بسته مینگریم، آنچه در دست داریم نه خودِ مردمِ آن، که روایتیست گذشته از صافیِ قدرت؛ تصویری که در آن جمعی هست و فردی نیست، و مردم در آن خاموشاند. اما نکتهای هست که بهآسانی از آن میگذریم: هر ناظری، خود، در برابرِ ناظری دیگر ایستاده است. ما که از پشتِ مرز به آن مردم مینگریم و جایشان را در ذهن خالی مییابیم، خودمان برای کسانی بیرون از خودمان همان «آنان» هستیم. و پرسش این است: اگر این روند در گوشهای از این جهان نمود یافته، به چه اعتبار احتمال ندهیم که بر خودِ ما نیز بار شده باشد؟ همان صافی، همان خاموشی، همان قاعده — چه چیز ما را از آن مستثنا میکند؟
اینبار جای را عوض کنیم
آنچه را تا کنون بر دیگری میآزمودیم، اینبار بر خود بیازماییم. و برای آنکه از انتزاع بیرون بیاییم، مقیاس را کوچک کنیم: از فراگیریِ یک ملت تا کوچکیِ یک خانه فرود آییم. همین خانه، همین چند تن که در آن زندگی میکنند، با همهی آنچه در نهانشان میگذرد. این کوچککردنِ مقیاس تنها یک مثال نیست؛ آزمونیست برای آنکه ببینیم آیا آنچه دربارهی یک ملتِ دور گفتیم، در نزدیکترین جای ممکن هم صادق است یا نه.
اکنون بپرسیم: آنچه بیرون از این خانه از ما متصورند چیست؟ چه روایتی از ما بر آن بیرونیها نقش بسته است؟ و از همه مهمتر — جایگاهِ واقعیِ افرادِ این خانه، با دشواریها و تنهاییها و آنچه هیچکس از بیرون نمیبیند، در آن روایت کجاست؟ اگر صادق باشیم، میبینیم آن روایت نیز، درست مانندِ روایتی که ما از دیگران داریم، تصویریست که فرد در آن گم شده و تنها یک کلیّت بر جا مانده است. اینجا دیگر پای هیچ حکومتِ اقتدارگرایی در میان نیست؛ همان قاعده، بیآنکه به قدرتِ متمرکز نیازی باشد، خودبهخود کار میکند. پس آنچه در آن کشورِ بسته دیدیم، حالتی استثنایی نبود؛ صورتِ افراطیِ چیزی بود که در هر نگاهِ بیرونی، حتی دربارهی یک خانه، جریان دارد.
روایتی که از ما نقش بسته است
اینجا به همان قاعده بازمیگردیم، اما اینبار از سمتی که خودمان در آن ایستادهایم. مردم و احوالِ مردم، افراد و دشواریِ آنان و آنچه در خلوتِ خود میکشند، عموماً در خاموشی به سر میبرند؛ اینها آن چیزی نیستند که روایت بر مبنایشان ساخته شود. و چرا چنین است؟ چون روایت از دلِ واقعیتِ زیستهی افراد بیرون نمیتراود؛ از بیرون، از چشمِ ناظر، بر آنان بار میشود. ناظر آنچه را میبیند که به کارِ او بیاید، و آنچه را که به کارش نمیآید — یعنی همان انبوهِ ریز و بیشکلِ زندگیِ واقعی — نادیده میگیرد. پس آنچه از هر خانهای — و از هر ملتی — به بیرون میرسد، نه خودِ زندگیِ ساکنانش، که همان اندازه است که از صافیِ نگاهِ بیرونی گذشته باشد.
انسان، درخورِ روایتی از آنِ خود نیست؟
و اینجا به تلخترین صورتِ این ماجرا میرسیم. گویی نوعِ انسان، بهماهو انسان، آنقدر از خود ارزشی ندارد که درخورِ یک روایتِ واقعی باشد؛ روایتی که از واقعیتِ خودِ او بیرون تراویده باشد. سهمِ او تنها این است که ناظری بیرونی او را موِّیدِ روایتِ خود بیابد یا نیابد — که به کارِ تأییدِ تصویری بیاید که دیگری از پیش ساخته، یا به کار نیاید و کنار گذاشته شود. در هر دو حال، خودِ او، با آنچه هست و آنچه میکشد، دیده نمیشود؛ او نه همچون یک واقعیت، که همچون مادهی خامِ روایتِ کسی دیگر به حساب میآید.
پس خاموشی نه ویژگیِ آن مردمِ دور است و نه سرنوشتِ این خانهی نزدیک؛ حالتیست که ما همه، در مقامِ انسان، در آن به سر میبریم — هر بار که کسی از بیرون بنگرد و بهجای آنکه ما را بجوید، تنها به دنبالِ تأییدِ روایتِ خود بگردد. تا اینجا این خاموشی را چیزی میدیدیم که از بیرون بر انسان تحمیل میشود. اما هنوز یک پرسش باقیست، و از همه دشوارتر: در ساختنِ این خاموشی، سهمِ خودِ ما چیست؟ چون تا وقتی خاموشی را تنها تحمیلی از بیرون بدانیم، خود را قربانیِ آن میشماریم؛ اما شاید در همان دم که از خاموشیِ دیگران بهسادگی میگذریم، دستی هم در خاموشیِ خود داشته باشیم.