خاموشی

همدستی

۴ دقیقه مطالعه تیر ۱۴۰۵

همدستی

آسان است که همه‌ی کاسه‌کوزه‌ها را سرِ قدرت بشکنیم — همان قدرتی که میانِ ما و دیگران می‌ایستد و روایت را بر ما تحمیل می‌کند. اما اگر صادق باشیم، این تصویر ناقص است. آن قدرت به‌تنهایی کاری از پیش نمی‌برد؛ روایت تنها آن‌گاه می‌نشیند که کسی آن را بپذیرد. و آن کس ماییم. در واقع این ماییم که با روایتگرانِ خود همراه می‌شویم — با کسانی که آنچه را خود می‌خواهند از ما نشان می‌دهند، نه آنچه را که هستیم. پس خاموشی تنها از بیرون تحمیل نمی‌شود؛ چیزی در خودِ ما هست که آن را می‌پذیرد و به آن تن می‌دهد. پرسش این است: این همراهی از چه جنس است؟ ما دقیقاً کجا و با چه چیز همدست می‌شویم؟

نه بر سرِ روایتِ خود

اشتباه است اگر گمان کنیم این همراهی بر سرِ روایتِ خودمان است. چنین نیست. هیچ‌کس به‌سادگی تصویرِ ساختگیِ خود را نمی‌پذیرد؛ ما نسبتِ خود را با روایتی که از خودمان ساخته‌اند می‌سنجیم و اغلب آن را پس می‌زنیم، چون خودمان را از درون می‌شناسیم و فاصله‌ی میانِ آن تصویر و واقعیت را حس می‌کنیم. پس همدستیِ ما جای دیگری‌ست. آنچه بی‌چون‌وچرا با آن همراه می‌شویم، روایتِ آنان از دیگران است — از آن مردمِ دور، از آن خانه‌ای که نمی‌شناسیم، از هرکه بیرون از دایره‌ی ماست. آنجا که پای خودمان در میان نیست، آن فاصله‌ی درونی را نداریم که ما را به تردید وادارد؛ کلیّت را به‌آسانی می‌پذیریم و فرد را از یاد می‌بریم. همدستیِ ما، درست در همان نقطه‌ای‌ست که خیال می‌کنیم بی‌طرف‌ترین ناظریم.

چرخه‌ای که به خود بازمی‌گردد

اما نکته‌ی سرنوشت‌ساز اینجاست: ما خودمان نیز، در جایگاهی دیگر، همان «دیگران» هستیم. و از همین‌جا چرخه بسته می‌شود. هر همراهیِ ما با روایتی در بیرونِ خود — هر بار که می‌پذیریم دیگران را می‌توان در یک کلیّت فشرد و خاموش کرد — قاعده‌ای را تأیید می‌کند که جایی، به دستِ کسانی بیرون از ما، بر خودِ ما نیز اجرا خواهد شد. آنچه بر دیگری روا می‌داریم، رواییِ همان را بر خود امضا کرده‌ایم.

و این نه یک استعاره، که ساختارِ همان کاری‌ست که می‌کنیم. توضیح می‌دهم: من با پذیرفتنِ روایتِ کلی از دیگران، خودِ آن روش را تأیید می‌کنم — این روش که می‌توان به‌جای دیدنِ افراد، یک تصویرِ یک‌دست را جایگزینشان کرد. اما روش، برخلافِ روایت، به کسی وفادار نمی‌ماند. همان روشی که امروز به کارِ من می‌آید تا دیگران را در کلیّت ببینم، فردا در دستِ ناظری دیگر، مرا در کلیّت خواهد دید. پس هر داوری در جهتی خارج از خود، سرانجام از سمتِ دیگری بازمی‌گردد و ما را نشانه می‌رود. من با هر بار خاموش‌دیدنِ دیگران، مشروعیتِ خاموشیِ خودم را کمی بیشتر کرده‌ام.

رأی به خاموشی

شاید کسی در دفاع از خود بگوید که به خاموشیِ خودش رضایت نداده، یا دستِ‌کم از آن خرسند نیست؛ و همین را نشانه‌ی بی‌گناهیِ خود بگیرد. اما این ناخرسندی چیزی را جبران نمی‌کند؛ چون با پذیرفتنِ روایت‌های کلان از کلیّتِ یک خانه، یک شهر، یک قوم و یک کشور، در واقع به همان خاموشی رأی داده‌ایم. و اینجا تفاوتی هست که نباید از آن گذشت: ناخرسندی یک احساس است، اما پذیرش یک کنش. آنچه در ترازو سنگینی می‌کند احساسِ ما نیست، کنشِ ماست. می‌توان از خاموشیِ خود رنجید و در همان حال، با هر بار پذیرفتنِ کلیّتی درباره‌ی دیگران، برگه‌ی رأی را به سودِ همان خاموشی در صندوق انداخت. پس نپذیرفتن تازه آغازِ کار است، نه پایانِ آن.

امضایی که نمی‌بینیم

و بدترین وجهِ این رأی آن است که پنهان داده می‌شود. امضایی‌ست که پایِ آن گذاشته‌ایم بی‌آنکه متنش را خوانده باشیم؛ تأییدی که هرگز آشکارا از آنِ خود ندانسته‌ایم، و درست به همین دلیل هرگز پسش نمی‌گیریم. و شاید تلخیِ خاموشی همین باشد: نه فقط اینکه دیگران را خاموش می‌بینیم، بلکه اینکه با پذیرفتنِ خاموشیِ آنان، سکوتی را که روزی بر خودمان تحمیل خواهد شد، از پیش پذیرفته‌ایم.

پس اگر از آغاز پرسیدیم چرا در تصویری که از دیگران داریم جای مردمشان خالی است، اکنون پاسخ را نه در بیرون، که در خودمان می‌یابیم: جای آنان خالی‌ست چون ما به خالی‌ماندنش رضا داده‌ایم.