کرهشمالی
کرهشمالی
چرا وقتی نامِ کرهی شمالی را میشنویم، پیش از هر چیز یک حکومت در ذهنمان مینشیند، نه یک ملت؟ همهی ما تا امروز دربارهی این شمال و جنوب بسیار شنیدهایم؛ چیزهای گوناگون، خوب و بد، کم و زیاد. اما در این جستار نمیخواهم به خودِ آن روایتها بپردازم، بلکه به جایگاهِ خودمان در برابرِ آنها: به اینکه ما، در مقامِ یک ناظرِ بیرونی، این مردم را چگونه در ذهن نشاندهایم. پرسش این نیست که کرهی شمالی چیست؛ پرسش این است که چرا در تصویری که از آن داریم، جای مردمش خالی است. و این خالیبودن، همانقدر که از آن مردم خبر میدهد، سرانجام از خودِ ما نیز خبر میدهد.
فرضی که در ذهن نمیگنجد
بگذارید یک فرض را پیشِ رو بگذارم و صادقانه به واکنشِ خودمان در برابرش نگاه کنیم. فرض کنید همین فردا این ساختارِ اقتدارگرا فرو بریزد و این مردم به اصلِ پیشینِ خود بازگردند — به کرهای فراتر از شمال و جنوب. عجیب اینجاست که ذهنِ ما این فرض را نه رد میکند و نه میپذیرد؛ اصلاً به آن راه نمیدهد. آن را نه نادرست، که تصورناپذیر مییابد. و پرسشِ اصلیِ من همین است: چه چیزی باعث میشود که حتی چنین تصوری در ذهنِ ما نجنبد؟
پیوندش را روشن بگویم. هر فروپاشی، اگر روزی رخ دهد، از دلِ چیزی برمیآید که پیش از آن در حالِ تحقق بوده است؛ پیشنیازهایی که کسانی، جایی، آنها را ساختهاند. پس اگر فرضِ فروپاشی را جدی بگیریم، ناگزیر باید وجودِ آن کسان را هم جدی بگیریم. اما درست همینجا به تناقض برمیخوریم: به دستِ چه کسانی؟ اینها کجا بودهاند؟ چطور هیچچیز از آنان نشنیدهایم؟ در جایگاهِ منطق شاید وجودشان را نفی نکنیم، اما در واقعیت توانِ تصورشان را نداریم. ما مردمِ کرهی شمالی را گونهای فاقدِ استقلالِ فردی میدانیم، با کمترین درک از آزادی؛ و همین تصویر است که آن کسان را، پیش از آنکه فرصتِ تصورشان را بیابیم، از پیشِ چشمِ ما محو میکند. به بیان دیگر، ناتوانیِ ما از تصورِ فروپاشی، ریشه در نداشتنِ خبر ندارد؛ ریشه در شکلِ تصوری دارد که از پیش در ما نشاندهاند — تصوری که در آن، اساساً کسی نیست که دست به کاری بزند.
جدا کردنِ مردم از روایت
برای آنکه با عقلِ سرد در این ماجرا بنگریم، بیایید دو چیز را که همیشه به هم چسبیدهاند از هم جدا کنیم: خودِ آن مردم، و روایتی که از آنان به ما رسیده است. ما گمان میکنیم آنچه در ذهن داریم تصویرِ آن مردم است؛ اما اگر لحظهای این دو را از هم تهی کنیم، میبینیم آنچه در دست داریم نه خودِ آنان، که تنها یک روایت است — و روایتی که ما نساختهایم.
اکنون پرسش این میشود: این روایت از کجا آمده است؟ آنچه ما از پشتِ مرز میبینیم، از صافیِ یک قدرتِ متمرکز گذشته و تنها آن اندازه بیرون آمده که آن قدرت اجازه داده است. و اینجا به قاعدهای میرسیم که هستهی این جستار است: هرچه حکومتِ یک کشور روایتها را سختتر مهار کند، آنچه از آن کشور به بیرون میرسد کمتر و یکدستتر است. و نکته اینجاست که این یکدستی خود را همچون کمبودِ خبر نشان نمیدهد، بلکه همچون یک تصویرِ تمام و کامل جا میزند؛ ما گمان میکنیم همهچیز را میدانیم، حال آنکه تنها آن بخشی را میدانیم که از صافی گذشته است. تصویری که ما در ذهن داریم محصولِ همین سختگیری است: تصویری که در آن حکومت همهجا هست و مردم هیچجا.
پس آنچه در دست نداریم نبودِ آن مردم نیست، خاموشیِ آنان است. و میانِ این دو تفاوتی بنیادی هست: نبودن یعنی چیزی آنجا نیست؛ خاموشی یعنی چیزی هست اما صدایش به ما نمیرسد. ما خاموشی را بهجای نبودن مینشانیم و از یاد میبریم که سکوتِ یک مردم، خبری دربارهی آن مردم نمیدهد، خبری دربارهی دیواری میدهد که میانِ ما و آنان کشیدهاند. این خاموشی را نه خودِ آنان، که همان قدرت بر ما تحمیل کرده است.
انسانهایی که از یاد رفتهاند
و اینجا به همان نقطهی نخست بازمیگردیم. غرض این نیست که فروپاشی حتماً در راه است یا آن مردم پنهان در کارِ آناند؛ غرض آن است که ناتوانیِ ما از تصورِ چنین چیزی، خبری دربارهی آن مردم نمیدهد، خبری دربارهی خودِ ما میدهد. ما فرضِ فروپاشی را دور از واقعیت میدانیم، اما این داوری را نه از واقعیتِ آن مردم، که از همان روایتِ کنترلشدهای گرفتهایم که در ما نشاندهاند و آن را بهجای شناختِ خود مینشانیم.
اینجا باید نکتهای را صادقانه بیفزایم. اگر کسی این داوری را از دلِ تحلیلی سیاسی و اجتماعی و بر پایهی دادههایی که در دست دارد بیرون کشیده باشد، پرسشِ من دیگر او را در بر نمیگیرد و من در برابرش خاموشم. اما سخنِ من با آن اندکشمارِ متخصص و خبره نیست؛ با کلیتِ ماست — با همهی ما که این داوری را نه از تحلیل، که از همان روایتِ نشاندهشده گرفتهایم و آن را دانشِ خود میپنداریم.
به این فکر کنید که این انسانها را چگونه به یاد میآوریم — و آنگاه بپرسید این یادآوری از آنِ کیست: از آنِ آنان، یا از آنِ قدرتی که میانِ ما و آنان ایستاده است؟ و شاید ناخوشایندترین حالتِ ممکن این باشد که همین پرسش را کسی، جایی، دربارهی خودِ ما نیز بپرسد.