خانواده

تامین

۷ دقیقه مطالعه تیر ۱۴۰۵

تامین؛

اگر تامین را به حالِ خود رها کنیم، واژه‌ای است که سر به هر سو می‌گذارد و می‌تواند به چیزهای بسیاری اشاره کند. اما مرادِ من در این جستار از تامین، تنها دو چیز است — دو چیزی که در نگاهِ من اهمیتی بنیادین دارند و بی‌آنها آن طنابِ نخست هرگز کشیده نمی‌شود: تامینِ اقتصادی و تامینِ عاطفی. تامینِ اقتصادی، نیازهای مادیِ زندگی را برمی‌آورد — همان چیزهایی که بی‌آنها خیمه سرِ پا نمی‌ماند؛ و تامینِ عاطفی، آن نیازِ درونیِ آدم به دیده‌شدن و پشتیبانی و مهر را پاسخ می‌دهد. اینجا باید نکته‌ای را روشن کنم: تامینِ جنسی را من بخشی از همین تامینِ عاطفی می‌دانم — تنها بخشی از آن، نه چیزی جدا و در کنارِ آن. پس هر جا در این نوشته از تامینِ عاطفی سخن می‌گویم، انتظار دارم که خواننده همهٔ اشکالِ آن را، و از آن جمله همین یکی را، پیشِ نظر داشته باشد. باری، تامینِ اقتصادی و تامینِ عاطفی نه در برابرِ هم، که در کنارِ هم‌اند: خیمه‌ای که نانش برقرار باشد اما مهر در آن نباشد، به همان اندازه فرو می‌ریزد که خیمه‌ای بی‌نان. تامین، نامِ آن کششی است که هر دو نیاز را با هم برمی‌دارد، نه یکی را به بهای دیگری.

یک تامین، نه دو سهم

پیش از هر چیز باید همان چیزی را که در چشم‌انداز گفتم اینجا نیز تکرار کنم: من این هر دو تامین را در یک شکلِ واحد و مشاع میانِ زن و مرد می‌بینم. تامینِ اقتصادی و تامینِ عاطفی، دو کارِ جدا نیستند که هر یک بر دوشِ یکی باشد، بلکه دو رویِ یک طناب‌اند.

تفکیکی که باید نفی شود

اما در نگاهِ نخست، و به‌ویژه در جامعه‌ای که من از آن می‌نویسم، چیزِ دیگری به چشم می‌آید. رفتارهای اجتماعی و باورهای دینی، دست‌به‌دستِ هم، ما را به این‌سو رانده‌اند که گویا چاره‌ای جز این نیست: مرد در تامینِ اقتصادی بکوشد و زن، در پاسخ، در پیِ تامینِ عاطفی باشد — مرد نان بیاورد و زن مهر بورزد. این تقسیمی است که سال‌ها پذیرفته شده و در ظاهرِ زندگی بارها بازتولید شده است.

اما آنچه پیوسته پیشِ چشمِ ما تکرار شده این است که همین تقسیمِ کار، در مقاطعی، خودْ بحران می‌آفریند. کار به جایی می‌رسد که برای نگه‌داشتنِ همان ثبات، ناچار به اهرم‌هایی مانندِ مهریه و دیگر شکل‌های این بده‌بستان پناه می‌بریم — بی‌آنکه حتی یک بار به آن باورِ پیشین بازگردیم و از نو بسنجیمش.

و این نخستین جایی است که باید به مخالفت بلند شوم و از اساس این تفکیک را نفی کنم. مسئله بر سرِ آن نیست که کدام‌یک سهمِ بیشتری برمی‌دارد؛ مسئله بر سرِ خودِ تقسیم است. همین که تامین را به دو سهمِ جدا تکه کنیم — این سهمِ او، آن سهمِ این — از همان‌جا مفهومِ تامین را باخته‌ایم و طناب را به دو نیمهٔ نابرابر بریده‌ایم.

معامله‌ای که تامین نیست

این تقسیم، اما، تنها کار را دو پاره نمی‌کند؛ نابرابریِ قدرت می‌سازد. هر کجا یکی تامین‌کنندهٔ اصلی شمرده شود، همان‌جا نقطه‌ای پدید می‌آید که قدرت پیرامونش جمع می‌شود، و آن دیگری ناگزیر پایین‌دست می‌ماند. این را می‌توان با عقلِ سرد نگریست: اگر زن در تامینِ مالی به‌تساوی دخیل باشد، و در برابر، مرد نیز در تامینِ عاطفی چندان بکوشد تا به همان تساوی برسد، دیگر چه نیازی به مهریه و امثالِ آن می‌ماند؟ مهریه در واقع جبرانِ یک نابرابری است؛ اهرمی که تنها آنجا به کار می‌آید که قرار است یکی فرودست بماند. و اینجا پرسشی هست که پاسخی ندارد: چگونه می‌توان هم پذیرفت که پایین‌دست بمانی و پایین‌دست دیده شوی، و هم در همان حال به دنبالِ تساوی بود؟

آنجا که تامین به معامله بدل شود، منطقِ معامله بر آن حاکم می‌شود. مردی که تامینِ اقتصادی می‌کند، کم‌کم این حق را برای خود قائل می‌شود که هر آنچه از تامینِ عاطفی نیاز دارد، زن برایش فراهم کند — درست مانندِ کالایی در برابرِ بها. و چون معامله هیچ‌گاه به‌تمامی پاسخ‌گو نیست، ممکن است به دنبالِ تامین‌کنندهٔ عاطفیِ دیگری برود و خود را هم در این کار محق بداند؛ آنگاه، از ترسِ همان مهریه، به پنهان‌کاری روی می‌آورد، و باقیِ ماجرا. اما این همیشه صورتِ ماجرا نیست؛ چه بسا به دنبالِ کسِ دیگری هم نرود و به‌جایش به خودخوری بیفتد — و از همین که می‌تواند و اقدام نمی‌کند، به شکلی دیگر همان زن را زیرِ فشار بگذارد و تاوانش را از او بستاند.

از آن سو، زن نیز هر چه در تامینِ عاطفی بکوشد — به‌اندازهٔ امکاناتِ روزِ خود — باز محقِ چیزی جز تامینِ مالی شمرده نمی‌شود. چه بسیار مادرانی که سوختند و ساختند و باز پدران راضی نشدند. همین‌جاست آن نقطه‌ای که برای من پرسش‌برانگیز است: چطور همهٔ آن کوششِ زن در تامینِ عاطفی، در این ترازو، هیچ وزنی ندارد؟ پاسخ روشن است — در ترازویی که یک کفه‌اش را قدرت سنگین کرده، کوششِ کفهٔ دیگر هرگز به حساب نمی‌آید.

آنچه زمان بر هم می‌زند

بر این‌ها بیفزاییم که این تقسیم، حتی اگر روزی متعادل به نظر برسد، در برابرِ زمان تاب نمی‌آورد. بضاعتِ زن در آنچه از او «تامینِ عاطفی» خواسته‌اند، بنا بر طبیعت رو به کاهش می‌رود؛ و تامینِ مالیِ مرد، باز بنا بر طبیعت، بسا رو به فزونی. حال چه باید کرد؟ شاید همین است که مردانی در میان‌سالی حال‌وهوای دیگری مطالبه می‌کنند، و زنانی بخت‌برگشته به مهریه‌ای چشم می‌دوزند که دیگر ارزشی ندارد، حتی اگر نقد شود. تقسیمی که بنیادش بر نابرابری است، سرانجام هر دو سو را بازنده می‌کند.

تامین در تساوی محقق می‌شود

پس تامین اصلاً مفهومِ خود را در تساوی پیدا می‌کند، نه بیرون از آن؛ چون هر دوِ این تامین‌ها نیازی لازم‌اند، و به همان اندازه که لازم‌اند، طرفین در فراهم‌کردنشان نسبتی برابر دارند. تساوی، اینجا، دو رو دارد: مسئولیتِ برابر در فراهم‌کردنِ تامین، و نسبتِ برابر در برداشت از ماحصلِ آن. آنجا که یکی بیشتر می‌دهد و دیگری بیشتر برمی‌دارد، دیگر تامین در کار نیست؛ یک بدهکاری است که نامِ تامین بر آن گذاشته‌اند.

از این‌روست که در گزارهٔ نخست اصرار دارم بر تقسیم‌بندیِ تامین خطِ بطلان بکشم، و در ادامه بر تساویِ آن پافشاری کنم. می‌پذیرم که شرایطِ اجتماعی هیچ‌گاه آن‌قدر مساعد نبوده که این تساوی به‌دقت و به‌تمامی محقق شود؛ اما در برابر، نمی‌توانم بپذیرم که تامینِ اقتصادیِ نابرابر بتواند کارساز باشد. بارها زنانی را دیده‌ام که در تامینِ اقتصادی کوشا بوده‌اند، اما همچنان زیرِ سایهٔ «تامین‌کنندهٔ اصلی» مانده‌اند و آن قدرتِ تساوی‌گونه را هرگز به دست نیاورده‌اند — نشانِ آنکه صرفِ سهیم‌شدن در تامین بس نیست، اگر آن نابرابریِ قدرت برجا بماند.

پذیرش، و آنگاه اقدام

اگر دقیق‌تر بنگریم، در زمانهٔ کنونی بسیار خواهیم دید زنانی را که می‌کوشند و تامین هم می‌کنند، اما از بی‌بهرگی از عوایدِ آن گله‌مندند. روشن است که آن کوششِ اقتصادی هنوز به تساوی نرسیده — وگرنه گله‌ای در کار نبود. و باز پای ما به همان شرایطِ اجتماعی بازمی‌گردد؛ آنجا که موانعِ زن دوصد برابرِ موانعِ مرد بوده است. من این نکته را می‌پذیرم.

اما در برابر، باید پرسشی هم پیش بگذارم. تو، بانویی که در پیِ تساوی در تامینِ اقتصادی هستی و از پیش‌شرط‌های تحققِ آن گله می‌کنی — آیا از خود پرسیده‌ای که آوردهٔ تو در تامینِ عاطفی شاید دوصد چندانِ مرد باشد، و با این‌همه از او همان تساوی را می‌طلبی؟ درست است که جامعه گامی در راهِ این تساوی‌ها برنمی‌دارد؛ اما این را هم بدان که اگر از مرد تساوی در تامینِ عاطفی می‌خواهی، خود به‌مراتب از او جلوتر ایستاده‌ای. و اگر آنچه تو را بازداشته از جنسِ موانعِ اجتماعی است، آنچه مرد را بازمی‌دارد بسا از جنسِ موانعِ طبیعی باشد. این را نمی‌گویم تا مسئولیتی را خط بزنم — درست برعکس. غرضم آن است که با چشمی بازتر بنگریم، دست از خرده‌گیری برداریم، و به‌جای آن بر تلاش بیفزاییم.

و اینجاست آن نکتهٔ بنیادین: میانِ پذیرفتن و اقدام‌کردن باید جمع کرد. صرفِ پذیرفتن و نگریستن کافی نیست، و نپذیرفتن از آن هم بدتر است؛ آنچه راه می‌گشاید، پذیرشی است که به اقدام بینجامد. نابرابریِ شرایطِ آغاز، برای هر دو طرف یک حکم دارد: هیچ‌کدام از بارِ تلاش معاف نیستند، و هر دو باید تا تحققِ آن تساوی از پای ننشینند.

و پیداست که چنین تحققی کارِ یک روز و یک هفته نیست؛ برای جامعه‌ای این‌چنین، تساوی بیش از آنکه مقصدی در دسترس باشد، مسیری است که باید پیمود. اما همین‌جا هوشیار باشیم: مسیر، به‌خودیِ‌خود، فضیلت نیست. کوشیدن در راهی که هرگز به مقصد نرسد، آن تساویِ کارساز را نمی‌سازد — پس باید کوشید، و در همان حال چشم از مقصد برنداشت.