تحمل
تحمل؛
نخستین چیزی که واژهٔ تحمل به ذهن میآورد، بارِ منفیِ آن است؛ ذهن آن را با فشار و ناچاری و دندان بر جگر فشردن میشناسد. و راست هم همین است — بخشی از آنچه من از تحمل مراد میکنم، همین رویِ منفیِ آن است. اما در خوانشِ من تحمل دو رو دارد، و در ادامه از رویِ دیگرش نیز، از تحملِ مثبت، خواهم گفت. این طنابِ دوم است؛ همان کششی که ستون را در برابرِ سایشِ زندگی سرِ پا نگه میدارد.
تحملِ منفی
نخست از رویِ منفی بگویم. در بسیاری از موقعیتها طبیعی است که تامینِ طرفین کارساز نیفتد و کمبودی بر جای بماند؛ هر چه مرد بکوشد و هر چه زن، باز جای خالیای میماند که باید تحملش کرد. و اینجا نیز همان خطِ فکریِ تساوی را دنبال میکنم: سازوکار نباید چنان چیده شود که تنها یک سو متحمل باشد. اگر تحملی در کار است، آن هم باید بهتساوی میانِ طرفین ادراک شود — نه اینکه بارِ کمبود بر دوشِ یکی بیفتد و دیگری از کنارش بگذرد.
تقسیمِ تحمل، همان خطای کهنه
و درست مانندِ تامین، تقسیمکردنِ تحمل نیز خطایی بنیادین است. آنچه امروز در جامعه میبینیم — که زن کمبودهای اقتصادی را تحمل کند و مرد کمبودهای عاطفی را — از اساس غلط است؛ چون همان تفکیکی را که در تامین نفی کردم، اینبار بر تحمل تحمیل میکند. زن و مرد باید به این ادراک برسند که اگر پس از آن تامینِ مشترک باز هم کمبودی هست، این کمبود باید بهتساوی میانشان تحمل شود، نه اینکه هر کاستی را به یک نفر بسپارند و نامش را تقسیمِ کار بگذارند.
و همینجا نکتهای هست که بهآسانی از چشم میافتد. بسیار دیدهام زنانی را که در تامینِ اقتصادی سهیماند — حتی بهتساوی — اما چون تحملِ کمبود را بهشکلِ برابر نمیپذیرند، همان تامین را تنها به سمتِ نیازهای خود میرانند، نه طرفِ مقابل. و این تنها کارِ زن نیست؛ مرد نیز میتواند همین کند. یعنی هر جا تحملپذیری برابر نباشد، هر یک از طرفین تامین را به سمتِ عدمِ تحملِ خود میکشد. اینجا یکی از همان جاهایی است که استعارهٔ خیمه به کمکِ ما میآید: طنابِ تامین ممکن است بهتساوی کشیده شده باشد، اما اگر طنابِ تحمل نابرابر بماند، باز ستون کج میشود — چون تعادلِ خیمه به برآیندِ همهٔ طنابهاست، نه به یکی از آنها.
تحملِ مثبت
تا اینجا هر چه گفتم از رویِ منفیِ تحمل بود. اما چنانکه در آغاز اشاره کردم، در خوانشِ من رویِ دیگری هم هست: تحملِ مثبت — که میتوان از آن همچون ابزاری برای رساندنِ همان تحملِ منفی به سطحِ تساوی بهره جست. مرادم این است که آدم، همچون فردی با نیازهای خاصِ خود، بهخواستِ خویش و بیآنکه بر زبان بیاورد یا انگشت روی آن بگذارد، از پارهای از نیازهایش چشم میپوشد و تحمل را به سمتِ مثبت میرانَد.
برای آنکه تفاوتِ این دو روشنتر شود، دو مثال از گرسنگی میآورم. گرسنگیای که از نداشتنِ خوراک برمیخیزد از جنسِ تحملِ منفی است؛ آدم از آن خوشنود نیست، اما ناچار تحملش میکند. تحملِ مثبت اما چیزی است شبیهِ امساک: خوراک در دسترسِ من است، و با اینهمه بهخواستِ خود روی به نخوردن میآورم و از این کار خوشنود هم هستم. آن یکی را بر من تحمیل کردهاند؛ این یکی را خود برگزیدهام. و همین برگزیدن است که تحمل را از ناچاری به فضیلت بدل میکند.
و اینجاست که این رویِ مثبت به یک ابزار بدل میشود. آنجا که کمبودی ناگزیر بر یک سو سنگینی میکند و تحملِ منفی نابرابر شده است، طرفِ دیگر میتواند با تحملِ مثبتِ خود — با چشمپوشیِ خودخواسته از پارهای از آنچه حق دارد — آن کفهٔ سنگین را سبک کند و ترازو را به تعادل بازگردانَد. به این معنا، تحملِ مثبت جبرانی است که نه از سرِ ناچاری، که از سرِ خرد است؛ راهی که طرفین میتوانند خردمندانه و خویشفرمایانه بپیمایند تا آن نابرابری را جبران کنند، بیآنکه اسبابِ ناخوشنودیِ خود را فراهم آورند.
اما در همینجا هم دامی هست: اگر تنها یک سو دست به این جبران بزند، دیگر جبران نیست، بلکه خودْ نابرابریِ تازهای است — همان که سرانجام یکی را مظلوم و دیگری را ظالم میکند.
تحمل در تساوی ارزش مییابد
پس تحمل نیز، درست مانندِ تامین، تنها در تساوی ارزشِ خود را مییابد. اگر تنها یکی از طرفین تحمل کند — چه منفی و چه مثبت — یا کششی که زن و مرد بر این طناب میآورند برابر نباشد، طنابِ تحمل کاراییِ خود را از دست میدهد؛ و آنگاه بیش از دو سرنوشت پیشِ رو نیست. یا چنان کشیده میشود که برنده و کشنده میگردد — تا آنجا که طنابِ تامین را هم زیرِ فشار میبرد و سرانجام خیمه را از هم میدرد؛ یا چنان سست میشود که دیگر نمیکشد، و آنگاه طنابِ تامین نیز بهتنهایی از پسِ نگهداشتنِ ستون برنمیآید. طنابِ تحمل تنها زمانی نگه میدارد که کششش از دو سو برابر باشد — نه بیش، نه کم.
چرا سخن از تحمل؟
شاید بد نباشد اینجا بپرسم که اصلاً چرا سخن از تحمل به میان میآید. مگر نه اینکه ما در پیِ آرمانِ خانوادهایم؟ و آرمان را با آن فضای تلخِ تحمل چه کار؟ این دو، درست است، همسو نیستند؛ آرمان رو به روشنی دارد و تحمل بوی ناچاری میدهد. اما اگر سرشتِ طبیعت را بپذیریم و برای این تلخیِ کمابیش قطعی آماده باشیم، این بهمراتب بهتر از آن است که رویمان را از آن بگردانیم و در نهایت همان ما را از پای درآورد. بیاعتنایی به تحمل، آن را از میان نمیبرد؛ فقط ما را در برابرش بیسلاح میکند.
از همینروست که در خوانشِ من، تحمل امری است غیرِقابلِ پیشگیری و غیرِقابلِ درمان؛ به این معنا که گونهٔ آدمی را در جایگاهِ طبیعیِ خود چارهای جز تحمل نیست. پس آرمانِ خانواده نه در نبودِ تحمل، که در برداشتنِ درست و برابرِ آن است؛ در آنکه این بارِ ناگزیر را، بهجای آنکه بر دوشِ یکی بیندازیم، بهتساوی برداریم.
محکی برای تحمل
و در پایان بگذارید محکی پیش بگذارم؛ راهی برای آنکه دریابیم تحمل در نگاهِ طرفِ مقابل چه حال و روزی دارد. پرسش این است: آیا آن سوی دیگر نیازی دارد که از آن چشم میپوشد، اما نبودش را — پیش از آنکه اصلاً تحملی در کار باشد — هرگز درنیافته است؟ به این معنا که او حتی این مجال را نیافته که با خود بگوید «تحمل کنم یا نکنم»؛ چنان درگیر شده که دیگر نمیداند چه چیزی را تحمل میکند. و این، آفتی است بس بزرگ.
فردی را تصور کنید که در امتدادِ تلاش برای تامین، آنقدر بر خواستههای خود تحمل ورزیده که دیگر حتی به آنها فکر هم نمیکند؛ گویی درنمییابد که خود را از یاد برده است. این خودفراموشی، هم برای خودِ شخص جانکاه است و هم برای بنیانِ خانواده خطرناک. و باید روشن بگویم: این فراموشی از جنسِ تحملِ مثبت نیست — کیلومترها از آن دور است. تحملِ مثبت، چشمپوشیِ آگاهانه و خودخواسته و برابر است؛ آدم میداند از چه میگذرد، بهخواستِ خود میگذرد، و آن سوی دیگر نیز به همان اندازه میگذرد. اما خودفراموشی، گذشتنی است ناآگاهانه، بیآنکه شخص حتی بداند چیزی را از دست داده. طنابی که از سرِ فراموشی کشیده میشود، هیچ بعید نیست که از سرِ فراموشی هم رها شود؛ دیگر تحمل نیست، فرسایشی خاموش است که در سکوت هم شخص را میساید و هم خیمه را.