خانواده

تربیت

۶ دقیقه مطالعه تیر ۱۴۰۵

تربیت؛

تا سخن از تربیت می‌رود، ذهن بی‌درنگ به سویِ فرزندان کشیده می‌شود؛ به تربیتِ جسمی و — مهم‌تر از آن — تربیتِ فکریِ آنها. دربارهٔ هر دوِ اینها سخن بسیار است و در ادامه خواهم گفت. اما آنچه در خوانشِ من از همه مهم‌تر است، چیزِ دیگری است: تربیتِ خودِ زوجین — اینکه هر یک از زن و مرد هم در پذیرفتنِ تربیت از سویِ دیگری موثر باشد و هم در ساختنِ تربیت در او. این طنابِ سوم است؛ همان کششی که نمی‌گذارد خیمه در همان نقطه‌ای که برپا شد بماند، بلکه آن را همگام با رشدِ ساکنانش نو نگه می‌دارد. و گمان نمی‌کنم لازم باشد تاکید کنم که این فرایندِ تربیت‌سازی و تربیت‌پذیری نیز، درست همچون دو طنابِ پیشین — تامین و تحمل — باید به‌تساوی برقرار باشد.

فراتر از تربیتِ جسمی

آنچه بیش از هر چیز باید روشن کنم این است که تربیت را نباید تنها به تربیتِ جسمیِ فرزندان فروکاست. سیر کردن و پوشاندن و به‌سلامت بزرگ‌کردنِ تن، البته کاری است بی‌اندازه مهم و بنیادین؛ اما تمامِ تربیت نیست. چیزی فراتر از آن هست که کمتر دیده می‌شود، چون به‌سادگیِ تن به چشم نمی‌آید و در ترازو وزن نمی‌شود: تربیتِ فکری — پرورشِ فهم و شیوهٔ اندیشیدن.

و این تربیتِ فکری تنها از آنِ فرزندان نیست. اینجاست که خوانشِ من از تصورِ رایج جدا می‌شود: پرورشِ فکری به همان اندازه که کارِ فرزند است، کارِ زن و مرد نیز هست. تربیت چیزی نیست که یک‌بار در کودکی انجام شود و تمام؛ فرایندی است پیوسته که تا پایان ادامه دارد، و در خانواده، پیش از آنکه از والد به فرزند برسد، میانِ خودِ زن و مرد جریان دارد.

دو رویِ تربیت: ساختن و پذیرفتن

زن و مرد باید به‌یکسان به این ادراک برسند که اگر انسان‌اند، پس ممکن‌الخطا هم هستند؛ و اگر ممکن‌الخطایند، ناگزیر باید برای پرورشِ فکریِ خود و طرفِ مقابل جا باز بگذارند. از دلِ همین ادراک است که نگاه به خطا دگرگون می‌شود: نخستین اشتباهِ آن سویِ دیگر، نشانه‌ای است از نیاز به پرورش، نه ملاکی برای تقابل به‌مثل یا چیرگی.

و این تمایز از آنچه به نظر می‌رسد مهم‌تر است. آنجا که خطا را دستاویزِ چیرگی کنیم، تربیت از مسیرِ خود بیرون می‌رود و به ابزارِ قدرت بدل می‌شود؛ آنکه «اصلاح می‌کند» دستِ بالا را می‌گیرد و آن دیگری فرودست می‌ماند — همان نابرابری‌ای که در تامین از آن گفتم، این‌بار در جامهٔ تربیت. برای همین است که همهٔ این مفاهیم را باید از سویهٔ تساوی دید: من در همان جایگاهی که می‌توانم تربیت بسازم، به همان اندازه باید تربیت‌پذیر هم باشم. تربیت‌سازیِ بدونِ تربیت‌پذیری، تربیت نیست؛ چیرگی است که خود را تربیت نامیده.

آنچه در جامعه می‌بینم

آنچه در جامعه می‌بینم، بیشتر پذیرشِ یک سویِ ماجراست — آن هم در بهترین حالت. یکی برای تربیت‌سازی می‌کوشد و دیگری تن نمی‌دهد؛ یا یکی به تربیت‌پذیری تمایل دارد و دیگری خود را ناتوان از آن می‌داند. و پاسخ به این وضع، خودْ در دلِ آن نهفته است: همین یک‌سویه بودن نشان می‌دهد که این پرورشِ فکری هنوز باید صورت بگیرد. اگر هر دو سو به آن فهم رسیده بودند، این نابرابری از آغاز پدید نمی‌آمد.

البته می‌توان این را به فضای آرمانی برد و انتظار داشت که خانواده از همان آغاز، از دلِ دو فهمِ پرورش‌یافته پیدایش یابد — که اگر چنین شود، بسیار بسیار خوب است. اما این بیش از آنکه توصیفِ واقعیت باشد، تصویری آرمانی است؛ و من ترجیح می‌دهم تربیت را نه همچون شرطی که باید از پیش فراهم باشد، که همچون کاری که در خودِ مسیرِ زندگیِ مشترک انجام می‌شود ببینم.

هیچ سویه بر دیگری اولویت ندارد

و هیچ‌یک از تربیت‌پذیری و تربیت‌سازی بر دیگری اولویت ندارد؛ این دو نه پشتِ سرِ هم، که در کنارِ هم‌اند. گونهٔ آدمی در هر لحظه هم در درون محتمل به خطاست و هم در بیرون فهیمِ خطا؛ هم می‌لغزد و هم لغزش را می‌بیند. این دو توانایی در یک تن جمع‌اند و هیچ‌کدام دیگری را نفی نمی‌کند.

از همین‌جاست که باید از آن تقسیمِ کلی دست برداشت که آدم‌ها را به دو دستهٔ خطاکار و بی‌خطا تقسیم می‌کند؛ چنین دسته‌بندی‌ای اصلاً مصداقی ندارد، چون هر فرد هر دو را با هم در خود دارد. و وقتی این را بپذیریم، دو نتیجهٔ مهم به دست می‌آید: خطا کردن به معنای نادیده‌گرفته‌شدنِ تربیت‌سازیِ فرد نیست — کسی که امروز لغزیده، فردا می‌تواند لغزشِ دیگری را ببیند و بنماید؛ و در برابر، تربیت‌پذیر بودن هم داغِ خطاکاری بر پیشانیِ کسی نمی‌زند، چون پذیرفتنِ پرورش نشانهٔ فروتری نیست، شرطِ انسان بودن است.

تربیت در تساوی ثمر می‌دهد

پس مهم است که زن و مرد این جایگاهِ دوسویهٔ تربیت‌سازی و تربیت‌پذیری را دریابند و در راستای آن به تساوی دست یابند. طنابِ تربیت تنها آنگاه ستون را نگه می‌دارد که هم زن آن را بکشد و هم مرد؛ اگر تنها یکی بسازد و دیگری نپذیرد، یا تنها یکی بپذیرد و دیگری نسازد، این طناب نیز مانندِ دو طنابِ دیگر کج می‌کشد و خیمه را از تعادل می‌اندازد. و تفاوتِ این طناب با آن دو در این است که تربیت رو به جلو دارد: تامین خانواده را برپا نگه می‌دارد و تحمل آن را از فروپاشی می‌رهاند، اما تربیت است که می‌گذارد خیمه همراهِ ساکنانش رشد کند و همان که بود نماند. تربیت، مانندِ تامین و تحمل، تنها در تساوی ثمر می‌دهد.

محکی برای تربیت

و همچون تحمل، اینجا هم محکی پیش بگذارم. بررسی کنید که آیا در خانوادهٔ شما پرورشی فکری برای هر دو، زن و مرد، محقق می‌شود. هر یک از طرفین را در جایگاهِ بررسی بگذارید و ببینید: آیا این فرد تربیت‌ساز است و طرفِ مقابل آن تربیت‌سازی را می‌پذیرد؟ و در جهتِ عکس هم آیا چنین است؟

اگر یک سو تربیت‌ساز است و سویِ دیگر پذیرش ندارد، باید نخست به آن سویِ دیگر کمک کرد تا خود قوهٔ تربیت‌سازی را فرا بگیرد؛ آنگاه سویِ نخست نیز قوهٔ تربیت‌پذیری را در خود تقویت کند. به این ترتیب، به‌مرور به دو طرفی خواهیم رسید که در عینِ آنکه سازنده‌اند، پذیرنده هم هستند.

و اساساً گفت‌وگوی سازنده در همین شرایط محقق می‌شود؛ چون گفت‌وگو خودْ یکی از مهم‌ترین عامل‌ها برای برقراریِ تساوی میانِ طرفین است. آنجا که یکی تنها می‌گوید و دیگری تنها می‌شنود، گفت‌وگویی در کار نیست؛ گفت‌وگو زمانی زاده می‌شود که هر دو سو، هم‌زمان، هم بگویند و هم بشنوند.

سه طناب، به یک اندازه

شاید در پایان چنین به نظرتان برسد که این موردِ سوم از دو موردِ پیشین مهم‌تر است. اما همان‌طور که در آغازِ ماجرا گفتم، تنها و تنها به‌سببِ محدودیتِ طبیعیِ چیدنِ عنوان‌ها — که ناچار باید یکی پس از دیگری بیاید — این مورد در جایگاهِ آخر نشسته است، نه به‌سببِ اهمیتِ کمتر یا بیشتر. و حالا می‌دانید که خیمه به نیرویِ کششِ هر سه طناب به یک اندازه نیاز دارد؛ بی‌آنکه هیچ‌یک بر دیگری اولویتی داشته باشد.