تعمیم
تعمیم؛
در میانِ چیزهایی که «ثابت» مینامیم، آیا همه از یک جنساند؟ سرعتِ نور و ثابتِ گرانش را ثابت میگیریم، و در کنارِ اینها مفهومی هم هست که آن را خدا یا آفریدگار میخوانیم و آن را نیز — بلکه پیش از همه — ثابت میدانیم. آنچه من در این جستار میخواهم بپرسم این است: آیا این آخری را میتوان از همان جایگاهی «ثابت» خواند که بقیه را میخوانیم، یا در اینجا کاری میکنیم که از توانِ ما بیرون است؟
پرسش را نه برای رسیدن به نفی یا اثبات پیش میکشم، که برای دیدنِ خودِ آن جایگاه — همان جایی که از آن حکم میکنیم. چون به گمانم بیشترِ گره در همین جایگاه است، نه در خودِ آن مفهوم.
دو گونه ثبات
در بحثِ مقیاس دیدیم که ثباتی که میبینیم شاید صفتِ خودِ آن چیز نباشد، بلکه نسبتی باشد میانِ آن چیز و کوتاهیِ نگاهِ ما — چون هر چیزی را که «ثابت» خواندهایم، از پشتِ پنجرهی کوچکِ خود دیدهایم. اگر این احتمال را جدی بگیریم، آنگاه باید میانِ دو گونه ثبات مرز کشید.
گونهی نخست، ثباتِ پنجرهای است. چیزی که تنها نسبت به نگاهِ یک ناظر ثابت است و بیرون از پنجرهی او میتواند بلغزد. این ثبات دروغ نیست، اما محدود است؛ به کسی که نگاه میکند بند است. سرعتِ نور، تا آنجا که ما میبینیم، از این گونه است.
گونهی دوم، ثباتِ مطلق است. ثباتی که به هیچ ناظر و هیچ پنجرهای بند نیست؛ در هر زمان و در هر کیهانِ ممکن یکسان میماند، و از هیچ دریچهای دیده نمیشود چون خود زیربنای همهی دریچههاست. این دیگر ثباتِ «برای ما» نیست، ثباتِ «در خود» است.
و مفهومِ آفریدگار، به حکمِ خودِ تعریفش، جز در گونهی دوم نمیگنجد. آفریدگاری که ثباتش پنجرهای باشد — که در کیهانِ ما باشد و بیرونش نه، یا در این دوران باشد و پیش از آن نه — دیگر آفریدگار نیست، دستِکم نه به آن معنایی که از آن مراد میکنند. پس هر حکمی دربارهی او، ناگزیر حکمی دربارهی یک ثباتِ مطلق است.
حکمِ مطلق، از جایگاهی محدود
و درست همینجاست که گره باز نمیشود، بلکه سفتتر میشود. حکمِ مطلق را تنها از جایگاهی میتوان زد که خود از هر پنجرهای بیرون رفته باشد؛ جایگاهی بیرون از همهی زمانها و همهی کیهانها. اما آنکه این حکم را میزند کیست؟ همان ناظری که خود پشتِ پنجرهای کوچک نشسته: موجودی با چند صد هزار سال قدمت و چند قرن داده، ایستاده در گوشهای از یک کیهان، که نه میتواند از زمانِ خود بیرون بزند و نه از جهانِ خود.
اینجا یک ناهمخوانی هست که نمیتوان از کنارش گذشت. موجودی که حتی نمیتواند مطمئن شود سرعتِ نور بیرون از پنجرهی کوتاهش ثابت مانده یا نه، همان موجود دربارهی ثباتی حکم میکند که قرار است همهی زمانها و همهی جهانها را در بر بگیرد. ادراکش از درونِ یک پنجرهی کوچک میآید، اما حکمش را بر کلِّ هستی میراند. فاصلهی میانِ آنچه در دست دارد و آنچه حکم میکند، بهبلندای همان کیهانی است که نمیتواند از آن بیرون برود.
تعمیم، و آن خودبرتربینی
نامِ این کار تعمیم است: چیزی را که تنها از پنجرهی خود دیدهاید، بردارید و به تمامِ هستی نسبت دهید. و در این کار چیزی هست که مرا میآزارد؛ چیزی که درست وارونهی آن فروتنی است که کوچکیِ ما باید در ما بنشاند. آدم کوچکیِ خود را که ببیند، انتظار میرود فروتنتر شود؛ اما اینجا همان موجودِ کوچک، ادراکِ پنجرهی خود را معیارِ کلِّ وجود میگیرد.
اینکه محتوای یک پنجرهی سیصد هزار ساله را برداریم و بر ابدیت و بیکرانگی مُهر بزنیم، به گمانم نامی جز خودبرتربینی ندارد — نشاندنِ دریچهی کوچکِ خود در مرکزِ هستی، و نام نهادن بر هر آنچه بیرونِ آن است، آن هم با نامی که خود در همان دریچه ساختهایم. حال آنکه همان کوچکی باید ما را به عکسِ این میرساند: به این گمان که مفاهیمِ ما هم، درست مانندِ ثابتهای ما، به احتمالِ زیاد پنجرهایاند؛ و بالا بردنشان تا مقامِ مطلق، حکمی است که جایگاهش را نداریم.
آنچه میماند
اینجا باید مواظب باشم که خودم به دامِ دیگری نیفتم. غرض این نیست که «پس هیچ امرِ مطلقی نیست» یا «آن مفهوم یکسره باطل است»؛ این هم خودش حکمی مطلق است، از بیرونِ همان پنجرهای که گفتم نمیتوانیم از آن بیرون برویم — همان خطا، این بار در جهتِ وارونه. نفیِ مطلق هم بهاندازهی اثباتِ مطلق از توانِ ما بیرون است.
حرفم باریکتر از این دو است، و به گمانم استوارتر: هرچه آن مطلق باشد یا نباشد، ما آن جایگاهی نیستیم که بشود از آن اعلامش کرد. ناظری که در پنجره ایستاده، نه میتواند ثباتِ مطلق را تأیید کند و نه انکارش کند. تنها کاری که از او برمیآید این است که حدِّ خود را بشناسد.
و کمترین چیزی که کوچکیِ ما از ما میخواهد این است: شکلِ دریچهی خود را با شکلِ کلِّ هستی اشتباه نگیریم.