سعادت
سعادت؛
من در فضایی مذهبی متولد و تربیت شدم، و در طولِ سالها بارها از مبلغانِ مذهب سخنانی دربارهی جایگاهِ دیگر جانداران شنیدهام. یکی از آنها همیشه در ذهنم مانده: اینکه سعادتِ یک گوسفند در این است که به شیوهای آیینی ذبح شود و گوشتش نصیبِ انسانی صالح گردد. این حرف گفته میشود، و چهبسا پذیرفته هم میشود. من نمیخواهم اینجا دربارهی درستی یا نادرستیِ خودِ آن باور داوری کنم؛ میخواهم بسیار محتاطانه به حرکتِ کوچکی نگاه کنم که در دلِ چنین سخنی پنهان است — حرکتِ سعادت تعریف کردن برای دیگری.
و این حرکت، هرچند خُرد بنماید، سرانجام به همان پرسشِ فروتنی میرسد. چون سعادت نوشتن برای دیگری، پیش از هر چیز، ادعای یک جایگاه است: اینکه من آنقدر بالا ایستادهام که میتوانم خوبِ کسی جز خود را ببینم و به نامِ او بنویسم. و فروتنی درست در همین جایگاه تردید میکند — میپرسد آیا موجودی به کوچکیِ ما اصلاً در چنین جایی ایستاده است یا نه.
نخست یک تفکیک، تا حرف روشن بماند. اینکه نوعِ آدم از جانداران بهره میبرد، امری است که در طبیعت جاری است — با دلیلِ مذهبی یا بیآن، شکارچی و شکار همین میکنند و ما هم. سخنِ من نه بر سرِ این کار است. سخنم بر سرِ چیزِ دیگری است: بر سرِ آن جملهای که میگوید مصرف شدنِ آن جاندار در راهِ ما، خودِ سعادتِ اوست.
سه پلهی یک ادعا
به گمانم این کار — سعادت را برای کسی یا چیزی فرض کردن — یکباره از راه نمیرسد، بلکه پلهپله بالا میرود، و هر پله از پلهی پیش سنگینتر است.
پلهی اول این است که آدم برای خودش سعادتی فرض کند؛ اینکه بگوید خوبِ من در فلان چیز است. این کمابیش پذیرفتنی است. هر کس صاحبِ زندگیِ خویش است و میتواند خوبِ خود را برای خود تعریف کند؛ اینجا کسی جز خودش را زیرِ حکم نمیبرد، و اگر خطا هم کند، خطا بر گردنِ خودِ اوست.
پلهی دوم این است که آدم برای گونهی خود سعادتی فرض کند؛ اینکه بگوید خوبِ انسان — همهی انسانها — در فلان چیز است. اینجا کار سختتر میشود، چون دیگر تنها از خود حرف نمیزنم؛ از میلیونها کسِ دیگر هم حرف میزنم که شاید خوبشان را جورِ دیگری ببینند. این خوانشی است دشوارتر و پرمخاطرهتر. با اینهمه، دستِکم یک چیز هنوز سرِ جایش است: من هم یکی از همان گونهام، از درونِ همان جنس حرف میزنم، نه از بیرون.
اما پلهی سوم جای دیگری است. اینجا پا را فراتر میگذاریم و برای گونههای دیگر هم سعادت تعریف میکنیم — با خوانش و خواهشِ خودمان. میگوییم خوبِ آن گوسفند این است، خوبِ آن جاندار آن. و این دیگر واقعاً جای درنگ و تأمل دارد؛ چون حالا از موجودی حرف میزنیم که نه به درونش راه داریم و نه زبانی مشترک با او، و با اینهمه خوبش را به زبانِ خود و به سودِ خود مینویسیم.
وقتی خوبِ دیگری را ما مینویسیم
بگذارید کوچکیِ خودمان را یک لحظه به یاد آوریم، چون همین پلهی سوم درست از آنجا آسیبپذیر است. ما جهان را تنها از پشتِ یک پنجرهی بسیار تنگ میبینیم — از بازهی کوتاهِ عمرِ خود و از درونِ همین یک گوشهای که در آن ایستادهایم. و آدمی که پشتِ چنین پنجرهای نشسته، گاه وسوسه میشود که نهفقط جهان را با معیارِ خود بسنجد، که خوبِ هر چیزِ دیگری را هم با معیارِ خود بنویسد.
اینجا دو کارِ متفاوت هست که نباید آن دو را یکی گرفت. یکی استفاده است؛ اینکه از چیزی برای خود بهره ببریم. این، هرچه باشد، دستِکم رُک است: میگیرد و پنهان هم نمیکند که میگیرد. اما کارِ دوم ظریفتر و سنگینتر است: اینکه همان استفاده را برداریم و آن را سعادتِ خودِ آن چیز اعلام کنیم. اینجا دیگر تنها نمیگیریم؛ به آنکه از او گرفتهایم میگوییم که گرفتهشدن، بهترین چیزی بود که میتوانست بر سرش بیاید. خوبِ او را ما، از درونِ پنجرهی خود و به زبانِ ارزشهای خود، برایش نوشتهایم.
و همینجاست که کار از یک خودخواهیِ ساده هم فراتر میرود. خودخواهیِ آشکار دستِکم چیزی را از دیگری کم میکند و میداند که کم میکند. اما این حرکت، خوبِ دیگری را به سودِ خود بازتعریف میکند و این بازتعریف را در لباسِ لطف میپوشاند. با یک دست میگیرد و با دستِ دیگر وانمود میکند که میبخشد؛ میگوید: من نهفقط غایتِ توام، که خوبِ تو هم منم. و همین است که تیزترش میکند — چون بیرحمی را به نامِ مهربانی امضا میکند.
وقتی پنجره تنگتر میشود، اما دعوی بزرگتر
گاه چیزی از این هم فراتر شنیدهام. در فرهنگی که در آن بزرگ شدهام، گاه گفته میشود که تمامِ جهان آفریده شده تا کسانی گرامی داشته شوند — خاندانی، چند تن. باز هم داوری دربارهی حرمتِ آن کسان یا راستیِ آن باور کارِ من نیست؛ تنها به شکلِ این دعوی نگاه میکنم، نه به درستیاش.
و شکلش این است: هرچه آن نقطهای که در مرکز مینشانیم کوچکتر شود، دعوی بزرگتر میشود. اینجا پنجره به تنگترین حدِ خود رسیده — از کلِّ بشر به چند تن — اما آنچه بر آن مُهر میزنیم به بزرگترین حدِ خود رسیده: تمامِ آفرینش، تمامِ زمان. کوچکترین دریچه، و ادعای پوشاندنِ کلِّ هستی با آن. به گمانم هرچه فاصلهی میانِ خُردیِ آن نقطه و بزرگیِ آن دعوی بیشتر شود، خودِ آن حرکت هم عریانتر پیشِ چشم میآید.
دستْنخورده رها کردن
پیش از هر چیز، یک احتیاط. اینکه میگویم خوبِ آن جاندار را نمیتوانیم بنویسیم، به این معنا نیست که خوبش را میدانم و جورِ دیگری است، یا آن باور یکسره باطل است؛ این هم خودش حکمی است از درونِ همان پنجرهی تنگ، همان مُهرِ نابهجا در جهتِ وارونه. من دربارهی خوبِ آن گوسفند، یا معنای آن جهان، چیزی نمیدانم که بشود قطعی گفت.
حرفم باریکتر است: ما آن جایگاهی نیستیم که خوبِ دیگری را به نامِ خود بنویسیم. اینکه چیزی را مصرف کنیم یک چیز است، و اینکه مصرفشدن در راهِ خود را سعادتِ او اعلام کنیم چیزِ دیگری — و این دومی از توانِ پنجرهی ما بیرون است. سعادتِ آن جاندار، اگر سعادتی داشته باشد، به زبانِ ما و به سودِ ما نوشته نشده است.
و شاید نباید هم زیاد شگفتزده شد. اگر موجودی از همان آغاز خود را محورِ کیهان گرفته باشد، دیگر عجیب نیست که خوبِ همهچیز را هم گِردِ خود بچیند؛ این نه یک خطای تازه، که ادامهی طبیعیِ همان خطای نخستین است. کسی که خود را مرکز نشاند، ناگزیر سعادتِ حاشیه را هم در خدمتِ مرکز خواهد دید. پس شاید فروتنی تنها این نباشد که خود را مرکزِ هستی نگیریم؛ این هم باشد که خوبِ دیگری را دستْنخورده و بیرون از پنجرهی خود رها کنیم، و پای امضای خود را از زیرِ زندگیِ او برداریم.
و این رها کردن، آنقدرها که به گوش میآید ساده نیست. ما آموختهایم هر خلأ را با معنای خود پر کنیم؛ هرجا چیزی را نمیفهمیم، شتاب میکنیم نامی بر آن بگذاریم تا از بینامیاش آسوده شویم. رها کردنِ خوبِ دیگری یعنی تابِ همین نانوشته ماندن را آوردن — پذیرفتنِ اینکه خوبیای هست که نه میبینیمش و نه میتوانیم برایش کلمهای بنویسیم، و با اینهمه هست. این سکوت نه بیاعتنایی است و نه دست کشیدن از او؛ تنها بازداشتنِ دستِ خود است از نوشتنِ چیزی که خواندنش از ما برنمیآید.
و شاید همین باشد آن احترامی که از موجودی به کوچکیِ ما برمیآید: نه اینکه خوبِ دیگری را بهتر بنویسیم، که اصلاً ننویسیم. بگذاریم زندگیِ او صفحهای بماند که امضای ما پایش نیست — خوبی که به ما بدهکار نیست، و درست به همین دلیل، دستْنخورده از آنِ خودِ اوست.
فروتنی، شاید خودِ مقصد
تا اینجا بیشتر از گوسفند و جاندار گفتم، اما آن گوسفند تنها دری بود برای ورود؛ حرف هیچگاه فقط بر سرِ او نبود. «دیگری» در این نوشته هر چیزی است که بیرونِ پنجرهی من ایستاده — از انسانی دیگر تا هر آنچه انسان نیست. هر جا خوبِ کسی یا چیزی را بهجای خودش بنویسیم، همان یک حرکت تکرار میشود؛ چه آن دیگری یک گوسفند باشد، چه یک قوم، چه کلِّ آفرینش.
و حالا که اینهمه گفتم خوبِ دیگری از دستِ ما برنمیآید، بگذارید یک بار به خودم بازگردم. یک سعادت هست که میتوانم از آن حرف بزنم، چون از آنِ خودِ من است — همان پلهی اول. و از هر چه برای خود میتوانم بخواهم، به یکی بیش از همه برمیگردم: خودِ فروتنی.
ما عادت داریم فروتنی را مسیر بدانیم؛ راهی به سوی چیزی دیگر، به دانشی یا فضیلتی یا آرامشی. اما شاید فروتنی مسیر نباشد، بلکه خودِ مقصد باشد. نه پلی که از آن بگذریم، که همان درست ایستادن در جهان: با هرچه میدانیم و آن بیشتری که نمیدانیم. کسی که حدِّ پنجرهی خود را میشناسد، خوبِ دیگری را به نامِ خود نمینویسد، و کوچکیِ خود را تاب میآورد بیآنکه آن را به گستاخی بدل کند. شاید همین، برای موجودی به اندازهی ما، همان زندگیِ خوبی باشد که اینهمه در پیِ نامش گشتهایم.