فروتنی

مقیاس

۷ دقیقه مطالعه مرداد ۱۴۰۵

مقیاس؛

عادت کرده‌ایم چیزهایی را «ثابت» بنامیم و از کنارش بگذریم. سرعتِ نور ثابت است، ثابتِ گرانش پابرجاست؛ این‌ها را چنان بی‌درنگ می‌گوییم که دیگر نمی‌ایستیم بپرسیم این ثبات را از کجا می‌دانیم و اصلاً «ثابت» یعنی چه. این جستار می‌خواهد همان یک لحظه بایستد و بپرسد — و همین پرسشِ ساده، چنان‌که خواهیم دید، از یک کمیتِ فیزیکی آغاز می‌شود اما سرانجام به پرسشِ فروتنی می‌رسد؛ به اینکه کوچکیِ ما از ما چه می‌طلبد.

پرسش، بیش از آنکه حکمی باشد، یک «اگر» است: اگر ثبات صفتِ خودِ آن چیز نباشد چه؟ اگر بیش از آنکه در خودِ آن چیز نشسته باشد، نسبتی باشد میانِ آن چیز و کسی که به آن نگاه می‌کند؟ این را نه همچون حقیقتی که بر آن پافشاری کنم، که همچون پرسشی در انتزاع پیش می‌کشم، تا ببینم اگر جدی‌اش بگیریم به کجا می‌رسد. چون ما همیشه از یک جای معیّن نگاه می‌کنیم — از بازه‌ی کوتاهِ عمرِ خود. این بازه را در سراسرِ نوشته «پنجره» می‌نامم: دریچه‌ای که از پشتِ آن به جهان می‌نگریم.

یک نمونه‌ی ساده شاید کمک کند: ساعتی دیجیتال را در نظر بگیریم که فقط ساعت و دقیقه را نشان می‌دهد، نه ثانیه را. رویِ صفحه نوشته ۱۱:۴۵. هرچه به آن خیره شویم ثابت می‌ماند، انگار زمان ایستاده — اما زمان می‌گذرد، فقط این صفحه ریزتر از آن نیست که نشانش دهد. سکونی که می‌بینیم دروغ نیست، ولی همه‌ی حقیقت هم نیست؛ حقیقتی است بسته به درشتیِ همان صفحه. حالا همین گمان را — که شاید ثباتِ بسیاری چیزها از همین جنس باشد — یک قدم دنبال کنیم.

پنجره‌ی کوتاهِ ما

اول ببینیم پنجره‌ی ما چقدر کوتاه است. وقتی می‌گوییم چیزی تغییر نمی‌کند، در واقع می‌گوییم در بازه‌ای که سنجیده‌ایم تغییری ندیده‌ایم. اما این بازه چقدر است؟ همه‌ی تاریخِ علمِ نوین روی‌هم چند صد سال بیشتر نیست، و تمامِ عمرِ گونه‌ی ما، انسانِ خردمند، حدودِ سیصد هزار سال. این‌ها را باید کنارِ عمرِ جهان گذاشت تا کوچکی‌شان دیده شود — بیش از سیزده میلیارد سال. تفاوت آن‌قدر بزرگ است که در ذهن نمی‌گنجد؛ پس بهتر است به تصویری ساده تبدیلش کنیم.

فرض کنیم تمامِ عمرِ جهان را در امتدادِ یک جاده‌ی راست بگسترانیم، جاده‌ای به درازای سیزده کیلومتر — هر کیلومتر یک میلیارد سال. حالا این جاده را از آغاز تا پایان بپیماییم. در سراسرِ این مسیرِ طولانی هیچ خبری از ما نیست؛ انسانِ خردمند تنها در سی سانتی‌مترِ آخر پیدا می‌شود، به‌اندازه‌ی یک قدم. و علمِ نوین، همان چند صد سال؟ در همان انتها به پهنای یک نقطه است — همان‌قدر که نوکِ قلم رویِ کاغذ جا می‌گذارد. پنجره‌ای که از پشتِ آن درباره‌ی کلِّ جهان داوری می‌کنیم، همین‌قدر باریک است. پس هر ثباتی که می‌بینیم، ثباتی است که تنها در همان یک نقطه دیده شده.

و از دلِ همین کوتاهی، پرسش جان می‌گیرد. فرض کنیم یکی از همین کمیت‌ها — باز هم سرعتِ نور — در حقیقت متغیر باشد، اما چنان آهسته تغییر کند که آشکار شدنش به بازه‌ای بسیار بلندتر از عمرِ ما نیاز داشته باشد. آنگاه ما هرچه دقیق هم بسنجیم، جز ثبات چیزی نخواهیم دید؛ چون درست مثلِ آن ساعت که در چند لحظه ثابت می‌نمود، پنجره‌مان کوتاه‌تر از آن است که حرکت را نشان دهد.

حسابی سرانگشتی

این هنوز فقط یک فرض است — یک آزمایشِ فکری، نه ادعایی درباره‌ی جهان. فرض کنیم سرعتِ نور در هر ده میلیارد سال نصف شود؛ تغییری چنان بزرگ که یک بار نصف شدنش تقریباً هم‌اندازه‌ی عمرِ جهان است. حالا ببینیم از این تغییرِ بزرگ، در پنجره‌ی ما چه مقدار پیداست.

در تمامِ سیصد هزار سالِ عمرِ انسانِ خردمند، این تغییر تنها به دو هزارمِ درصد می‌رسد. و در همان سیصد سالی که واقعاً سرعتِ نور را سنجیده‌ایم، به کمتر از یک در چهل میلیون می‌افتد — عددی چنان کوچک که هیچ ابزارِ امروزیِ ما آن را از سکونِ کامل تشخیص نمی‌دهد.

پس کمیتی می‌تواند در عمرِ کیهان نصف شود و با این‌همه در تمامِ تاریخِ ما بی‌کوچک‌ترین لرزشی ثابت بنماید. نمی‌گویم سرعتِ نور به‌راستی تغییر می‌کند — فیزیک دلایلِ محکمی برای ثباتش دارد، و این تنها فرضی است برای روشن شدنِ حرفم. حرفم تنها این است: از پشتِ پنجره‌ی ما، ثباتِ واقعی و تغییرِ بسیار کند یک‌جور دیده می‌شوند. پس چه‌بسا بخشی از آنچه «ثباتِ مطلق» می‌پنداریم، نه خاصیتی در خودِ آن کمیت، که سکونی باشد که بزرگیِ کیهان و کندیِ زمانش بر چشمِ ما می‌نشاند.

خط‌کشی که خود می‌لغزد

اگر این فرض را یک پله جلوتر ببریم، به جای عجیبی می‌رسیم. همان «عمرِ جهان» که چند خط بالاتر با آن حساب کردم — همان بیش از سیزده میلیارد سال — خودش چگونه به دست آمده است؟ باز هم با همین ثابت‌ها. ما فاصله‌های کیهانی را با سرعتِ نور می‌سنجیم و سنِ جهان را از دلِ همین کمیت‌ها بیرون می‌کشیم.

حالا ببینیم چه می‌شود. اگر این ثابت‌ها در طولِ تاریخِ کیهان تغییر کرده باشند، پس خط‌کشی که با آن عمرِ جهان را اندازه گرفته‌ایم، خودش در طولِ زمان کش آمده یا جمع شده است. و با خط‌کشی که خودش می‌لغزد، هیچ اندازه‌ای مطمئن نیست. آنگاه حتی همان عددِ بنیادین — عمرِ جهان — می‌تواند نه‌فقط نادقیق، بلکه شاید اساساً دور از واقعیت باشد.

این یک دایره‌ی بسته است که به‌آسانی نمی‌شود از آن بیرون آمد: ما از درونِ جهان، خودِ جهان را می‌سنجیم، و ابزارِ سنجشمان از جنسِ همان چیزی است که در ثباتش شک کرده‌ایم. هر خط‌کشِ تازه‌ای هم که برداریم، باز از همین جهان و همین ثابت‌ها ساخته شده. من راهی به بیرونِ این دایره نمی‌بینم — و شاید همین ندیدن، خودش بخشی از پاسخ باشد.

واحدی که در آن ایستاده‌ایم

تا اینجا فقط از یک پنجره حرف زدم: پنجره‌ی زمان، اینکه عمرِ ما کوتاه است. اما پنجره‌ی دومی هم هست که کمتر به آن فکر می‌کنیم: پنجره‌ی مکان، یا بهتر بگویم، پنجره‌ی همان جهانی که در آن جا داریم.

ما ثبات را نه‌تنها در بازه‌ی زمانیِ کوتاهِ خود، بلکه در محدوده‌ی همین یک کیهان می‌سنجیم؛ در همان ظرفی که ما و هر چیزی که می‌شناسیم درونش هستیم. اما از کجا بدانیم کیهان بزرگ‌ترین ظرفِ ممکن است؟ شاید همین کیهان خودش تنها دانه‌ای باشد در چیزی بسیار بزرگ‌تر — چیزی که کیهان را در خود جای داده و ما هیچ خبری از آن نداریم؛ درست مثلِ قطره‌ای که در دلِ دریاست و از وجودِ دریا بی‌خبر است.

و اگر چنین باشد، چه‌بسا آنچه در جهانِ ما ثابت است، بیرون از آن — در آن ظرفِ بزرگ‌تر — حکمی دیگر داشته باشد؛ چه‌بسا این ثابت‌ها اصلاً قانونِ همه‌ی هستی نباشند، بلکه فقط خاصیتِ همین کیهانِ خاصِ ما باشند. آنگاه ثبات به دو چیز بند می‌شود، نه یکی: هم به پنجره‌ی زمانیِ ما، و هم به همین جهانی که در آن ایستاده‌ایم و شاید هرگز نتوانیم پا از آن بیرون بگذاریم.

ثباتی که از آنِ ماست

حالا که پرسش را تا اینجا آورده‌ام، باید مواظب باشم که خودش را به یک حکمِ تازه بدل نکنم. منظورم این نیست که «هیچ چیز ثابت نیست» یا «هر ثباتی توهم است»؛ این هم خودش یک قطعیتِ دیگر است، از همان جنسی که می‌خواهم از آن فاصله بگیرم. کمیتی که در پنجره‌ی ما ثابت می‌ماند، برای ما به‌راستی ثابت است — و این ثباتِ دروغینی نیست، چون تمامِ زندگی و علم و ساخت‌وسازِ ما هم در همین پنجره اتفاق می‌افتد. تا وقتی درونِ این پنجره‌ایم، می‌توانیم به آن تکیه کنیم و باید هم تکیه کنیم.

پرسش تنها از یک جا سر برمی‌آورد: آنجا که این ثباتِ محدود و پنجره‌ای را برمی‌داریم و بی‌درنگ به ثباتِ مطلق و همیشگی ترفیعش می‌دهیم — یعنی صفتی را که شاید از کوتاهیِ پنجره‌ی خودمان زاده شده، بی‌تأمل به کلِّ هستی نسبت می‌دهیم. نامِ این کار را می‌گذارم تعمیم: برداشتنِ آنچه در پنجره‌ی ماست و مُهر زدنش بر همه‌ی آنچه بیرونِ پنجره است. شاید — تنها شاید — بیشترِ آنچه ما «ثابت» می‌نامیم چیزی نباشد جز همین مُهر: مُهری که مقیاسِ ما، چه در زمان و چه در مکان، بر واقعیت می‌کوبد، نه خاصیتی که در خودِ واقعیت باشد.

و اگر این تعمیم درباره‌ی سرعتِ نور روا باشد، درباره‌ی هر چیزِ بزرگ‌تری هم که «مطلق» خوانده‌ایم رواست؛ و هرچه آن چیز بزرگ‌تر باشد، پرسش تیزتر می‌شود: آیا اصلاً در جایگاهی ایستاده‌ایم که چنین مُهری بزنیم؟ پاسخِ قطعی ندارم؛ تنها می‌دانم که پیش از هر ادعای مطلق، باید حدِّ پنجره‌ی خود را به یاد آورد — و همین به‌یادآوردنِ حد، آغازِ فروتنی است.