فروتنی

گستاخی

۵ دقیقه مطالعه مرداد ۱۴۰۵

گستاخی؛

فرض کنیم آن کارِ بسیار نافروتنانه را کرده‌ایم — همان کاری که در آن، آدمی آنچه را تنها در پنجره‌ی کوچکِ خود دیده برمی‌دارد و بر کلِّ هستی مُهر می‌زند. فرض کنیم ما — همین موجودِ کوچک و دیرآمده و کوتاه‌عمر — ایستاده‌ایم و گفته‌ایم: خدای ما ثابتِ مطلقِ تمامِ هستی است، و من، انسان، برترین چیزی‌ام که او آفریده. و از پیِ این دو جمله، ناخواسته جمله‌ی سومی هم گفته‌ایم که سنگین‌تر از هر دوست: که این کیهان و هر ظرفِ بزرگ‌تری که شاید آن را در خود گرفته باشد، در سراسرِ عمرِ بی‌کرانشان، برای همین ساخته شده‌اند که در یک بازه‌ی بسیار کوتاه، ما — بازیگرِ اصلی — پا به صحنه بگذاریم، یک عمر زندگی کنیم، و سرنوشتِ کلِّ ماجرا را رقم بزنیم.

پذیرشِ آفریدگار، و آن اصولِ ثابتِ دینی مانندِ معاد که نتیجه‌ی جهان را به همین بازه‌ی کوتاه گره می‌زنند، همه از همین خانواده‌اند. من در این نوشته نمی‌خواهم بگویم این باور راست است یا دروغ. می‌خواهم فرضش را بپذیرم و تا ته دنبالش کنم — ببینم اگر واقعاً جدی‌اش بگیریم به چه چیزهایی می‌رسیم؛ چیزهایی که به گمانم اگر می‌دیدیم‌شان، به این آسانی این فرض را بر زبان نمی‌آوردیم.

صحنه‌ای که همه‌اش مقدمه است

اگر ما بازیگرِ اصلی باشیم و تنها همان بازه‌ی حضورِ ما اهمیت داشته باشد، آنگاه هر چه بیرونِ این بازه است — پیش از ما، پس از ما، و هر جای دیگری که چشمِ ما به آن نمی‌رسد — چیزی نیست جز صحنه‌آرایی؛ مقدمه‌ای برای ورودِ ما.

آن جانداری را در نظر بگیریم که میلیون‌ها سال پیش، در تاریکیِ تهِ یک اقیانوس، زیست و مرد. در این بینش، او چه ارزشی داشته؟ هیچ. چون هنوز بازیگرِ اصلی وارد نشده بود؛ پرده هنوز بالا نرفته بود. پس اصلاً چرا بود؟ چرا میلیاردها سال، بی‌شمار جهان و جاندار و رویداد، آمدند و رفتند، اگر همه‌شان فقط چیدنِ صحنه‌ای بودند برای چند صباحِ ما؟ این فرض، بی‌کرانی از هستی را به پستوی یک لحظه تبعید می‌کند و می‌گوید ارزش تنها با آمدنِ ما روشن می‌شود، مثلِ چراغی که پیش از ورودِ مهمان خاموش بوده.

چیزی که خودش را می‌بلعد

و اینجا همان فرض، تیغش را به سوی خودش برمی‌گرداند. اگر قاعده این باشد که ارزش تنها با آمدنِ «بازیگرِ اصلی» آغاز می‌شود، پس همین قاعده درباره‌ی ما هم صادق است. از نگاهِ هر چه پس از ما بیاید — هر گونه، هر جهان، هر آگاهیِ دیگری که شاید در راه باشد — ما هم فقط همان جانورِ تهِ اقیانوسیم؛ مقدمه‌ای که پرده‌ی اصلی‌اش هنوز بالا نرفته. گستاخی‌ای که ما را برترین می‌خواند، اگر به قانونِ خودش وفادار بماند، ما را هم بی‌ارزش می‌کند. این فرض دوام نمی‌آورد، چون هر که را بیرونِ پنجره‌اش می‌گذارد، فردا خودش بیرونِ پنجره‌ی دیگری خواهد افتاد.

آنچه ناچار به پذیرشش هستیم، اما نمی‌بینیم

اینجاست که چیزی روشن می‌شود: این بینش دو نیمه دارد، و ما همیشه فقط یک نیمه‌اش را برمی‌داریم. نیمه‌ی خوشایند این است که ما غایتِ هستی‌ایم، برترین و مقصود. اما پشتِ همین حرف، نیمه‌ی دیگری هست که ناگزیر باید بپذیریمش: اینکه آنگاه تمامِ آن بی‌کرانی — همه‌ی آن عمرها و جهان‌ها و جانداران — به چیزی جز ابزار فرو کاسته می‌شود؛ وسیله‌ای که تنها برای همان یک لحظه به کار آمده و پس از آن دورانداختنی است. و نیز اینکه معیارِ ارزش را ما، از درونِ پنجره‌ی کوچکِ خود، روشن و خاموش می‌کنیم، انگار هستی پیش از نگاهِ ما در عدم بوده است.

این نیمه‌ی دوم را نه رد می‌کنیم و نه می‌پذیریم؛ کارِ راحت‌تری می‌کنیم — اصلاً نگاهش نمی‌کنیم. با خودخواهیِ تمام، آن نیمه‌ی سنگین را ندیده می‌گیریم و فقط نیمه‌ی چاپلوسِ ماجرا را برمی‌داریم. حال آنکه اگر کسی این فرض را راست بپندارد، منطقاً به هر دو نیمه بدهکار است. ما اما تنها به آن نیمه‌ای تن می‌دهیم که به کاممان خوش می‌آید، و از فکر کردن به بقیه هم طفره می‌رویم — چه رسد به پذیرفتنش.

چرا کوچکی به گستاخی رسید، نه فروتنی

و اینجا پرسشی سر برمی‌آورد: چه چیزی باعث شده کوچکیِ ما به فروتنی نرسد، بلکه برعکس، گستاخیِ ما را بیشتر کند؟ آدم وقتی خُردیِ خود را می‌بیند، انتظار می‌رود سر فرود بیاورد؛ اما ما درست از همان‌جا سر بلند کرده‌ایم.

به گمانم پاسخ در ترس است. کوچکیِ واقعی تحمل‌ناپذیر است؛ این فکر که در گوشه‌ای از یک بی‌کرانی، برای یک چشم‌برهم‌زدن، بی‌آنکه فرقی به حالِ چیزی بکنیم، هستیم و بعد نیستیم — این فکر آدم را می‌لرزاند. و ما، به‌جای آنکه این لرزش را تاب بیاوریم، وارونه‌اش می‌کنیم: هرچه بیشتر بترسیم که حاشیه‌ایم، بلندتر فریاد می‌زنیم که مرکزیم. گستاخی، در این خوانش، نشانه‌ی قدرت نیست؛ نشانه‌ی همان کوچکی‌ای است که نتوانسته خودش را تحمل کند. ما خود را برترین می‌خوانیم دقیقاً چون از ناچیز بودن می‌هراسیم.

آورده‌ی گستاخی، و آنچه فروتنی می‌آورد

بگذارید آخر بپرسم این خودمحورپنداری چه به ما داده، و اگر به‌جایش فروتنی داشتیم چه می‌شد.

گستاخی یک چیز به ما می‌دهد: آسودگی. جهانی که گِردِ ما می‌گردد، معنایی که از پیش تضمین شده، جایگاهی در مرکز که دیگر لازم نیست نگرانش باشیم. اما بهای این آسودگی، کوری است. همان لحظه که هستی را در قدِّ پنجره‌ی خود کوچک می‌کنیم تا در آن بگنجد، دیگر آن جانورِ تهِ اقیانوس را نمی‌بینیم، آن بی‌کرانیِ بیرون را نمی‌بینیم، و آن پرسش‌هایی را که می‌توانستند بزرگ‌ترمان کنند، پیش از پرسیده شدن خاموش می‌کنیم. گستاخی جهان را اندازه‌ی ما می‌کند، اما ما را کور نگه می‌دارد.

فروتنی بهای دیگری دارد و آورده‌ی دیگری. از ما آن مرکزِ آسوده را می‌گیرد و به‌جایش چیزی سخت‌تر می‌دهد: پذیرفتنِ اینکه شاید مقصود نباشیم، شاید بازیگرِ اصلی نباشیم، شاید فقط یکی از بی‌شمار چیزهایی باشیم که آمده‌اند و رفته‌اند. اما در برابرِ این سختی، بینایی را بازمی‌گرداند — توانِ دیدنِ ارزش در جایی که پنجره‌ی ما به آن نمی‌رسد، و تابِ نگه داشتنِ پرسش به‌جای خاموش کردنش.

و شاید تفاوتِ این دو راه همین باشد: گستاخی هستی را کوچک می‌کند تا در پنجره‌ی ما جا شود؛ فروتنی کوچکیِ ما را می‌پذیرد تا بتوانیم از همان پنجره به بیرون نگاه کنیم. آن یکی جهان را در قدِّ ما می‌بُرد، این یکی ما را وامی‌دارد سر بلند کنیم و ببینیم چقدر بیرون از ما هست.