تمرکز
تمرکز؛
در این جستار دربارهی قدرت، بارها ترکیبِ «قدرتِ متمرکز» تکرار شده است. و همین تکرار ممکن است پرسشی را در ذهن بیدار کند: اگر از قدرتِ متمرکز سخن میگویی، پس لابد در مقابلش قدرتِ غیرمتمرکزی هم هست که این را از آن جدا میکند. پاسخِ من روشن است: نه. چنین چیزی وجود ندارد. و این نوشته تلاشی است برای آنکه نشان دهم چرا.
قدرت یعنی تمرکز
آنچه ما قدرت مینامیم، در ذاتِ خود چیزی جز همراه شدنِ نیروها در یک جهت نیست. نیروهایی که پیش از این پراکنده بودند، هر یک به سویی، و اثری از خود بر جای نمیگذاشتند؛ قدرت لحظهای زاده میشود که این نیروها همراستا میشوند و رو به یک نقطه میایستند. پس همراستا شدن، خودْ همان تمرکز است. قدرت بدونِ این همسو شدن اصلاً پدید نمیآید؛ نیروی پراکنده قدرت نیست، فقط پراکندگی است.
از همینجاست که میگویم «قدرتِ متمرکز» یک ترکیبِ حشوآمیز است — صفتی که چیزی به موصوفِ خود اضافه نمیکند جز تأکید. وقتی من از قدرتِ متمرکز مینویسم، در واقع دارم بر همان چیزی که در دلِ واژهی قدرت خوابیده انگشت میگذارم، نه آنکه آن را از گونهای دیگر از قدرت جدا کنم. هیچ گونهی دیگری در کار نیست.
توهمِ قدرتِ غیرمتمرکز
اگر این را بپذیریم، آنگاه سخن گفتن از «قدرتِ غیرمتمرکز» یک تناقض در تعبیر است؛ چیزی شبیهِ «دایرهی چهارگوش». آنچه بهراستی غیرمتمرکز باشد، دیگر قدرت نیست؛ صرفاً نیرویی است پخششده که هنوز به قدرت تبدیل نشده. لحظهای که بخواهد اثر بگذارد، کاری کند، چیزی را جابهجا کند، ناگزیر باید همسو شود — و در همان لحظه دوباره متمرکز شده است. توزیعِ قدرت، اگر بهراستی توزیع باشد، توزیعِ قدرت نیست؛ انحلالِ آن است.
جریانهایی که میخواهند قدرت را توزیع کنند
به همین دلیل، آن جریانهای فکریای که داعیهی توزیع و غیرمتمرکز کردنِ قدرت را دارند، در نگاهِ من با واقعیت چندان همخوان نیستند. اینها خود را در برابرِ تمرکزِ قدرت تعریف میکنند و وعده میدهند که قدرت را میانِ بسیاری پخش میکنند. اما وقتی از نزدیک نگاه میکنی، میبینی که تمرکز از میان نرفته؛ فقط جای خود را عوض کرده و شکلِ خود را پیچیدهتر کرده است. آنجا که قرار بود قدرت پخش شود، باز هم نیروها باید همراستا شوند تا کاری از پیش برود؛ فقط اینبار جهت را سازوکاری تازه تعیین میکند نه یک فرمانِ آشکار. هر ساختاری که برای توزیعِ قدرت ساخته میشود، خودْ به نقطهای بدل میشود که قدرت پیرامونش جمع میگردد.
من منکرِ فایدهی این فرایندها نیستم. ممکن است اینها راههای بهتری برای بهره بردن از قدرت باشند، سازوکارهایی که خطای آن را کمتر و مهارش را ممکنتر میکنند. اما بهتر بودنِ یک فرایند، ذاتِ آن را تغییر نمیدهد. پخششدهترین و مؤدبانهترین شکلِ قدرت هم باز همان تمرکز است؛ آن غیرمتمرکز بودن که در شعارش هست، در ساختارش نیست.
پرسشی که باقی میماند
این خطِ فکری صرفاً یک بازیِ لفظی نیست. اهمیتش آنجاست که ما را از یک امیدِ نادرست بازمیدارد: این امید که روزی بتوان قدرتی ساخت که دیگر متمرکز نباشد و در نتیجه از آفتهای تمرکز در امان بماند. اگر تمرکز ذاتِ قدرت است، آنگاه چنین قدرتی هرگز ساخته نخواهد شد؛ هر قدرتی، هر اندازه هم پخششده به نظر برسد، همان تمرکز است در جامهای دیگر.
اما اگر گریزی از تمرکز نیست، پس تکلیفِ ما با آن چیست؟ اگر نمیتوان قدرتی بیتمرکز ساخت، آنگاه رهایی از آفتهای تمرکز — همان تعصب و دوگانهسازیای که پیرامونش میروید — از کجا باید بیاید؟ این همان پرسشی است که این نوشته باز میگذارد و پاسخش نه در جستوجوی گونهای دیگر از قدرت، که در نسبتِ خودِ ما با آن نهفته است.