فاصله
فاصله؛
مدلِ فکریِ من همیشه بر عدم پذیرفتنِ «باید»ها استوار بوده است؛ آن دسته از بایدهایی که از حیطهی فردی بیرون میآیند و به سمتِ بایدهای اجتماعی گسترانده میشوند. اما به مرور یک باید در ذهنم نقش بسته که شاید بتواند نامزدِ استثنا باشد — بایدی که در حیطهی اجتماع هم قابلِ انتشار است؛ و آن، فاصله گرفتن از قدرتِ متمرکز است. حالا ممکن است این قدرت به شکلِ حکومت یا دولت تعبیر شود، یا به شکلِ هر ساختارِ متمرکزِ دیگری که قدرت را پیرامونِ خود تجمیع کرده است.
تعصبی که پیرامونِ قدرت میروید
اما چرا فاصله گرفتن از قدرتِ متمرکز را تا حدِ یک «باید» بالا میبرم؟ پاسخ در چیزی است که قدرتِ متمرکز، بهمحضِ شکل گرفتن، در پیرامونِ خود میسازد: تعصب. قدرت وقتی در نقطهای متمرکز شد، دیگر تنها یک ساختار برای ادارهی امور نیست؛ به یک هویت بدل میشود، به چیزی که آدمها خود را با آن تعریف میکنند. و از همینجاست که ماجرا آغاز میشود؛ چون هر چیزی که به هویتِ آدم گره بخورد، دیگر موضوعِ سنجش نیست، بلکه بخشی از خودِ اوست که دفاع از آن را دفاع از خویش میداند.
چگونه تعصب زاده میشود
قدرتِ متمرکز برای بقای خود به وفاداری نیاز دارد، و وفاداری را نمیشود با استدلال به دست آورد؛ استدلال همیشه راهِ بازگشت باز میگذارد. آنچه وفاداری را تضمین میکند، تعلق است — این حس که «من از آنِ اینجا هستم». قدرت این تعلق را میسازد و میپرورد، چون تعلق برخلافِ استدلال، به دلیل وابسته نیست و با دلیل هم فرو نمیریزد. کسی که به قدرتی تعلق پیدا کرد، دیگر پیروِ آن بهخاطرِ درستیاش نیست؛ پیروِ آن است چون بخشی از خودش شده. و تعصب چیزی نیست جز همین: دفاع از یک تعلق، نه از یک حقیقت.
وقتی رفتار پیرامونِ قدرت شکل میگیرد
از این نقطه به بعد، اتفاقی میافتد که خطرِ اصلی همانجاست: کلِ رفتارِ فردیِ آدم پیرامونِ آن قدرت شکل میگیرد و جهت میگیرد. دیگر پرسش این نیست که چه چیزی درست است، بلکه این است که چه چیزی به نفعِ آن قدرت یا در راستای آن است. آدم میبیند، اما آنچه را میبیند از صافیِ آن تعلق میگذراند؛ میشنود، اما پیش از شنیدن داوری کرده که گوینده از کدام سمت است. به این ترتیب، امکانِ آن شنوایی و بیناییِ سالم — همانی که با عقلِ سرد و بیطرف صورت میگیرد — تا حدِ زیادی از میان میرود. عقلِ سرد به فاصله نیاز دارد، و تعصب دقیقاً همان فاصله را از میان برمیدارد؛ آدم را چنان به موضوع میچسباند که دیگر نمیتواند از بیرون به آن نگاه کند.
معادلهای که قدرت پیشِ رو میگذارد
تنها چیزی که شاید در برابرِ این وضع بشود مطرح کرد، همین است: از همان ابتدا از رفتن به سمتِ قدرتِ متمرکز فاصله بگیریم — حتی اگر آن قدرت، در میانِ تمامِ قدرتهای متمرکزِ دیگر، بهترین حالتِ ممکن باشد. چون مسئله بر سرِ خوب و بدِ یک قدرتِ خاص نیست، بلکه بر سرِ خودِ تمرکزِ قدرت و آن تعصبی است که ناگزیر پیرامونش میروید.
فریبِ نهفته در معادله
قدرتِ متمرکز، برای کشیدنِ آدمها به سمتِ خود، معادلهای را پیشِ رو میگذارد: «اگر سمتِ من نباشی، الزاماً باید سمتِ قدرتِ مقابلِ من باشی». این معادله میخواهد راهِ سومی باقی نگذارد و آدم را وادار کند که ناچار یک سمت را انتخاب کند. اما این یک فریب و دروغ است؛ دوگانهای ساختگی که تنها به کارِ خودِ قدرت میآید. نبودن در سمتِ یک قدرت، به معنای بودن در سمتِ رقیبِ آن نیست. این تصویر که جهان به دو اردوگاه تقسیم شده و آدم ناگزیر باید در یکی بایستد، خودش ساختهی همان قدرتهاست، چون از تقسیمِ آدمها به دو سمت سود میبرند.
توانِ نپیوستن
حقیقت این است که انسان این توانایی را دارد که جذبِ هیچ قدرتِ متمرکزی نشود. میتواند بیرونِ آن دوگانه بایستد، نه در این سمت و نه در آن سمت؛ میتواند هر قدرت را بهجای آنکه با تعلق بسنجد، با عقلِ سرد و از فاصله ببیند. این نپیوستن، بیتفاوتی نیست؛ بلکه شرطِ همان بیناییِ سالمی است که تعلق آن را از میان میبرد. و شاید تنها بایدِ اجتماعیِ ارزشمند همین باشد: نه پیوستن به قدرتِ درست، که اصلاً نپیوستن — نگه داشتنِ آن فاصلهای که به آدم اجازه میدهد همچنان ببیند و بشنود.