قدرت

کنش

۴ دقیقه مطالعه تیر ۱۴۰۵

کنشِ فردی؛

آنچه من در برابرِ مسائلی که به تبعِ قدرت پدید می‌آیند پیش می‌نهم، یک کنشِ فردی است؛ نه رفتاری متقابل و قدرت‌گونه، و نه سپردنِ کار به دستِ صاحبانِ قدرت و طلبِ نیکی از آنان. این تمایز، هرچند در نگاهِ نخست ظریف می‌نماید، در واقع کلِ خطِ فکریِ مرا از دیگر راه‌ها جدا می‌کند.

دو راهی که راه نیستند

نخستین راهی که معمولاً پیشِ پای آدم گذاشته می‌شود، رفتارِ متقابل است: در برابرِ قدرت، قدرتی دیگر بسازیم. اما این راه، خودْ گرفتارِ همان چیزی است که می‌خواهد با آن بجنگد. نیرویی که برای مقابله با یک تمرکز شکل می‌گیرد، ناچار باید خود هم‌راستا و متمرکز شود — و در همان لحظه به تمرکزی تازه بدل می‌گردد. این‌گونه است که مقابله با قدرت، تنها قدرتی دیگر می‌زاید و چرخه از نو آغاز می‌شود. کسی که با سلاحِ قدرت به جنگِ قدرت می‌رود، پیش از پیروزی به آن چیزی بدل شده که در پیِ براندازی‌اش بود.

راهِ دوم، سپردنِ توپ به زمینِ صاحبانِ قدرت است: از آنان بخواهیم که نیک باشند، که مهربان‌تر حکم برانند، که از قدرتِ خود به‌درستی بهره ببرند. اما این راه، آدم را به موجودی منفعل بدل می‌کند که سرنوشتش در گروِ ارادهٔ دیگری است. طلبِ نیکی از قدرت، خودْ اعترافی است به اینکه اختیار در دستِ اوست و ما تنها می‌توانیم امیدوار باشیم. این نه حل کردنِ مسئله، که واگذار کردنِ آن است.

چرا کنشِ فردی

هر دوِ آن راه‌ها، توپ را در زمینِ قدرت می‌گذارند؛ یا با ساختنِ قدرتی رقیب، یا با چشم دوختن به مهربانیِ قدرتِ موجود. اما آنچه من می‌گویم، توپ را به زمینِ خودِ فرد بازمی‌گرداند. این یک کنشِ فردی است و در همان حیطهٔ فرد آغاز و پایان می‌یابد: فاصله گرفتن از قدرت. هیچ‌کس برای این کار به اذنِ دیگری، به همراهیِ جمع، یا به فرا رسیدنِ شرایطی خاص نیاز ندارد. آدم همین امروز و به‌تنهایی می‌تواند آن را بورزد.

چرا این کنش کارگر می‌افتد

اینجا نکته‌ای هست که این کنش را از یک انتخابِ صرفاً شخصی فراتر می‌برد. قدرت، چنان‌که پیش‌تر گفتم، چیزی جز هم‌راستا شدنِ نیروها نیست. پس مصالحِ ساختِ هر قدرتی، همان نیروهای فردی‌اند که رو به یک نقطه می‌ایستند. حال اگر فرد نیروی خود را از این هم‌راستایی دریغ کند — اگر نپیوندد — عملاً یکی از آجرهای آن بنا برداشته شده است.

و اگر نوعِ آدم در ورزیدنِ این کنش پیش‌قدم باشد، اگر فاصله گرفتن از قدرت به یک عادتِ فردیِ فراگیر بدل شود، آنگاه فضایی برای شکل‌گیریِ آن نیروی متمرکز که نهایتاً به قدرت می‌انجامد اصلاً فراهم نمی‌شود. قدرت، بی‌آنکه لازم باشد کسی با آن بجنگد، صرفاً از نبودِ مصالح شکل نمی‌گیرد. اینجا مقاومت، نه در برابر ایستادن، که در نپیوستن است؛ نه ساختنِ چیزی، که فراهم نکردنِ مصالحِ آن.

باری بر دوشِ فرد، نه بر دوشِ ساختار

از همین‌روست که این خطِ فکری، مسئولیت را نه به گردنِ ساختارها می‌اندازد و نه در انتظارِ اصلاحِ آنها می‌نشیند. باری که بر دوش گذاشته می‌شود، باری فردی است: هر کس در قبالِ نیرویی که در اختیار دارد پاسخ‌گوست، در قبالِ اینکه آن را به کدام تمرکز می‌سپارد یا از همه دریغ می‌کند. راه‌حل بیرون از آدم نیست، در خودِ اوست؛ و همین است که آن را از هر دو راهِ پیشین متمایز و از آنها صادق‌تر می‌کند.

و اگر پیش‌تر این فاصله گرفتن را یک بایدِ اجتماعی خواندم، تناقضی در کار نیست؛ چون این باید، برخلافِ بایدهای دیگر، هیچ ساختار یا مرجعی برای اجرا نمی‌طلبد. اجتماعی است تنها به این معنا که برای همه قابلِ انتشار است، اما جز از راهِ همان کنشِ فردی و تک‌به‌تک تحقق نمی‌یابد — یک بایدِ اجتماعی که سراسر از کنش‌های فردی ساخته شده و در هیچ نقطه‌ای به تمرکزی تازه تکیه نمی‌کند.

آرمان و آنچه به‌راستی در دست است

می‌دانم که این کنشگریِ فردی وجهی آرمانی دارد و از واقعیت دور است؛ تصورِ اینکه نوعِ آدم یک‌سر از پیوستن به قدرت دست بکشد، بیش از آنکه توصیفِ جهان باشد، آرزوست. اما ارزشِ این کنش را نباید تنها با آن نتیجه‌ی بزرگ سنجید. حتی آنجا که هیچ کنشگریِ دیگری در میان نیست و از این کار چیزی در مقیاسِ جهان برنمی‌آید، صرفِ انجامش دستِ‌کم خودِ شخص را از تعلقِ خاطر به یک قدرت محافظت می‌کند — و این یعنی یک متعصبِ کمتر.

و همین یک، خودْ آغازی است؛ آغازِ ساختنِ آینده‌ای بی‌آنکه چشم به آن آینده دوخته باشیم. آدم این کنش را نه برای رسیدن به فرجامی معلوم، که به‌خاطرِ درستیِ خودِ آن می‌ورزد؛ و اگر آینده‌ای ساخته شود، از جمع شدنِ همین آغازهای کوچک ساخته می‌شود، نه از انتظارِ آن.