پندار
پندار؛
واژهای هست که امروز باری سنگین با خود میکشد: «خودتحقیری». نخست باید خودِ این واژه را روشن کنم، چون به گمانم زیرِ این نام دو چیزِ سراسر متفاوت خوابیده است. آنچه من از آن دفاع میکنم نه فروکوفتنِ خویشتن، که پنداری است از کاستیِ خود در مسیرِ تعالی؛ و تا این پندار از آن نامِ سنگین جدا نشود، در معرضِ بزرگترین بدفهمی است.
واژهها
واژههایی چون «تحقیر» و «حقارت» باری با خود میآورند که پیش از معنا به گوش میرسد؛ بوی فروکوفتن و شکست میدهند، و شنونده پیش از آنکه بیندیشد در برابرشان سپر میگیرد. اگر همان معنا را با واژههایی چون «نقصان» و «کاستی» بگوییم، آنچه در مقامِ گوینده میگوییم همان است که بود، اما در گوشِ شنونده آسانتر مینشیند. معنا جابهجا نشده، تنها جامهاش عوض شده — و همین جامه است که گوش را میرماند یا به خود میخواند. این نه شیرین کردنِ حقیقتِ تلخ است و نه پنهان کردنِ آن؛ ما همان را میگوییم که هست، تنها با نامی که راه را بر شنیدن نمیبندد. پس از این پس، هرجا بتوانم، از کاستی و نقصان سخن میگویم نه از حقارت؛ و همین واژهی سبکتر خود بخشی از راه است.
چراغ یا چاه
کاستیِ آدمی، مادام که در وجهی مشخص و با رویکردی به سویِ تعالی دیده شود، چیزی نیست جز یک پندارِ نیکو. اگر آدمی همچون چراغی پیشِ پا به آن نگاه کند، همین پندار است که او را در راه نگاه میدارد و از آنچه یک کاستیِ واقعی است دور میکند. فرق در همین نقطه است: از یک سو پنداری که در خدمتِ تعالی است و آدمی را به حرکت وامیدارد، از سویِ دیگر نبودِ همین پندار که او را در جای خود میخکوب میکند و بیآنکه بداند به سویِ همان کاستیِ واقعی میراند. تفاوت نه در خودِ کاستی است، که در نسبتی است که با آن میگیریم: یکی آن را چراغی میکند پیشِ پا، دیگری چشم بر آن میبندد تا در تاریکی به همان چاه بیفتد.
پس آنچه «خودتحقیری» مینامندش، به گمانِ من نامِ راستینش خوداصلاحگری است از راهِ نقدِ درونی — نه صفتی رذیله، که صفتی سازنده؛ نه ایستادن بر سرِ خرابه، که برداشتنِ نخستین گام از جایی که هستیم به سویِ جایی که میتوانیم باشیم. و همان نخستین لحظهی پذیرشِ کاستیِ خویش، خود نخستین گام به سویِ تعالی است؛ پذیرش، نقطهی عزیمت است. با اینهمه پذیرشی که هرگز از آن نقطه فراتر نرود، پذیرشی نبوده جز به نام؛ آن آگاهی تنها آنگاه گامِ راستین است که رونده را به راه بیندازد.
دو تحقیر
اما صدایی در میانه میپرسد: مگر همین ناچیز دیدنِ خویش، همان «خودتحقیری» نیست که امروز زبانها از آن برحذرمان میدارند؟ پاسخ، تمایزی دیگر میطلبد؛ چون باز دو چیزِ ناهمجنس را زیرِ یک نام آوردهاند: تحقیری که من رو به درون و با خود میکنم، و تحقیری که از بیرون و به دستِ دیگری بر من میرود. یکی خودتحقیری است و دیگری دگرتحقیری.
آنکه در پیِ تعالی است، ناچیزپنداریِ خویش را راهی به سویِ همان تعالی میبیند؛ و میزانِ این پندار نه داوریِ امروزِ بیرون، که فردایی است بهتر از امروز. این تحقیر رو به درون دارد و برگزیده است و در خدمتِ رونده. اما تحقیری دیگر از بیرون میآید: کاستیِ مرا میبیند و بزرگش میکند، بیشتر از سرِ مخالفت تا دلسوزی. و آنچه امروز از آن به «خودتحقیریِ ممنوع» یاد میکنند، به گمانم واکنشی است به همین تحقیرِ بیرونی: بیرون ما را کوچک میشمارد، ما از این کوچکشماری خرسند نیستیم، و از پیِ این ناخرسندی به حکمی میرسیم که هر پذیرشی را برابرِ خودتحقیری میگیرد و آن را یکسره ممنوع میکند. اما در این حکم، آن تحقیرِ بیرونی را با این نقدِ درونی یکی گرفتهایم و هر دو را زیرِ یک تحریم راندهایم.
رو به درون
و همین یکیگرفتن است که راه را بر ما میبندد. مادام که جایگاهِ من بهراستی ناچیز است و بیرون تنها همان کاستیِ واقعی را بازگو میکند، اگر من صرفاً به این بهانه که این کمبود از دهانِ مخالف بیرون آمده آن را پس بزنم و به تحریمِ خودتحقیری پناه ببرم، در واقع به همان حرفِ مخالف دامن زدهام. مخالف میخواست من همانجا بمانم، و من با ردِ حرفش، درست همانجا ماندهام.
و باریکتر از این: گاه همان تحقیرِ بیرونی از درِ خودتحقیری به درون میآید. صدایی از بیرون مرا ناچیز میشمارد و من، نه از سرِ تسلیم که از سرِ صداقت، از درون با آن همداستان میشوم که آری، در این وجه کمام. اینجاست که دیگر خاستگاهِ آن ناچیزی — از بیرون آمده یا از درون جوشیده — تعیینکننده نیست؛ آنچه تکلیف را روشن میکند جایگاهی است که در برابرش میگیرم. همین که آن کاستی را واقعیتی بدانم که باید بدان آگاه شوم و در پیِ بازبینی و اصلاحش برآیم، همان صدای بیرونی را به پنداری سازنده بدل کردهام.
پس خودتحقیریِ راستین در مواجهه با خود است. میتوانم آن را به بیرون اعلام نکنم، و چهبسا بهتر که نکنم؛ کسی از من نخواسته در ملأِ عام جار بزنم که ناچیز و کمام تا مخالفانم بر آن روایت بسازند. اما اینکه در درونِ خود نیز از آن بپرهیزم — که در خلوتِ خویش چشم بر کاستی ببندم — همان اشتباهِ محتوم است؛ چون اعترافِ همگانی را با محاسبهی درونی یکی گرفته و برای رهایی از اولی، دومی را نیز بر خود حرام کردهام. حال آنکه تنها همین دومی است که آدمی را میسازد.
وارونه
و آنچه در خلوتِ فرد گذشت، در مقیاسی بزرگتر خود را رساتر مینماید. دو شهروند را در نظر بگیریم که هر دو تعالیِ کشورِ خویش را میخواهند و در گوشهای، دور از هیاهو، از کاستیها سخن میگویند. اگر یکی از آن دو، در پاسخِ نقدِ دیگری، به روایتِ «خودتحقیریِ ممنوع» پناه ببرد، کاری نکرده جز پیش بردنِ منویاتِ دشمنِ همان کشور؛ چراکه این گفتوگو گفتوگویی است شخصی و راهگشا، نه برنامهای که از صفحهای پخش شود تا سمتِ مخالف از آن بهره بردارد. تحقیرِ بیرونی اینجا نه با فروکوفتنِ آشکار، که در نقابِ «منعِ خودتحقیری» کارِ خود را کرده است؛ چنانکه قربانی، به دستِ خویش، درِ اصلاح را بر روی خود میبندد.
و نکتهای ظریف در کار است. آن دو شهروند، با آنکه هر دو به یک اندازه تعالیِ کشور را میخواهند، در این گفتوگو دو صدای هموزن نیستند؛ گویی یکی «بیشتر شهروند» است و میتواند صدای آن دیگری را خاموش کند یا از او بلندتر فریاد بزند. پس آنکه نقدِ هموطنِ خود را برنمیتابد، در همان دم گویی سمتِ مقابل را بیرون از کشورِ خویش نشانده و جامعه را چنین آسان از آنِ خود پنداشته است. وگرنه این حکم که «خودتحقیری ممنوع» چه معنایی دارد؟ او پا در رکابِ حکومت دارد، اما هممسیر با دشمنِ همان حکومت است — بیآنکه خود بداند، همان کاری را میکند که تحقیرِ بیرونی از او میخواست.
پس مرز این است: خودتحقیری از آنِ من است و رو به درون و آزاد؛ دگرتحقیری از آنِ دیگری است و رو به بیرون. و وارونگیِ ماجرا در همین است: بیرون دیگر نمیتواند کسی را کوچک کند که پیشتر در خلوتِ خود صادقانه با خویش حساب کرده است؛ ترسِ ما از تحقیرِ بیرونی تنها با پذیرفتنِ همان خودسنجیِ درونی خلعسلاح میشود.
محک
و این خود محکی به دست میدهد. میانِ ناچیزدیدنِ خود و ناچیزشمردنِ دیگری نسبتی وارونه برقرار است: هرچه آدمی بیشتر به کاستیِ خویش چشم دوزد، کمتر به خردکردنِ دیگری میپردازد؛ و هرچه بیشتر به کوچک کردنِ دیگران مشغول شود، کمتر مجالی برای دیدنِ کوچکیِ خود مییابد. آن رسانهای که همهی توانش را رو به تحقیرِ دیگران نهاده — چه در درونِ مرزها و چه بیرونِ آن — بعید است که هرگز به ناچیزیِ خویش پی ببرد؛ چشمش چنان از عیبِ دیگری پُر است که برای عیبِ خود جایی نمیماند.
و هر گروه، در این میان، خود را عینِ واقعیت میداند. اما اگر محکی بخواهیم، همین نسبتِ وارونه است: واقعیت، به گمانم، بیشتر از آنِ کسی است که دست از دگرتحقیری میکشد. آنکه انگشت را از دیگری برمیگرداند و بر خود میگذارد، نه از سرِ ضعف، که از آنروست که واقعیت را چندان از آنِ خود میداند که تابِ دیدنِ کاستیِ خویش را دارد؛ و آنکه یکسره به بیرون میتازد، درست به همان اندازه از واقعیت دور است که خود را از آن بینیاز پنداشته.
با اینحال، این خودسنجی سبک نیست؛ باری است که همواره بر دوش میماند و پرسشی پیش میکشد که پاسخِ آسانی ندارد: اگر میتوان این بار را بر زمین نهاد و آسوده زیست، چرا باید آن را بر دوش کشید؟