گستره
گستره؛
تا اینجا هرچه گفتم، جز گریزی کوتاه به میدانِ اجتماع، بیشتر بر مدارِ فرد چرخید. اما اگر این پندار بهراستی نیکوست، دلیلی ندارد در مرزِ فرد بماند؛ هر جا که ما دستی در کار داشته باشیم، همان جا جایگاهِ آن است. میخواهم رهایش کنم و ببینم تا کجا میکشد.
از فرد تا کیهان
این فردیت را میتوان پلهپله فراتر برد: به بنگاهی که مدیریتش را بر عهده داریم، به شهری که در ادارهاش دست داریم، به کشوری که در سرنوشتش اثرگذاریم. هر پله که بالاتر میرویم دامنهی آنچه میتوان اصلاح کرد فراختر میشود، اما جنسِ کار همان است که در فرد بود: دیدنِ کاستی، و حرکت به سویِ رفعِ آن. و این پلکان جایی نمیایستد؛ حتی اگر روزی چشمی تازه در کیهان گشوده شود که وضعِ زمینیان را از بیرون به آنان بنماید، همین کرهی خاکی — بیهیچ خط و مرزی — جایگاهِ نقدپذیرِ ما خواهد بود. آنجا دیگر نه فرد است که به خودسنجی مینشیند و نه یک ملت، که نوعِ انسان است در برابرِ آن چشمِ بیرونی.
فرازِ نیایش
و آن جایگاهِ برتر که نوعِ انسان خود را در برابرش میسنجد، چیزی نوپدید نیست؛ این پندار پیشینهای بس کهن دارد — در ادیان، در نیایشها، در همان بلندترین لحظاتِ رو کردنِ آدمی به آسمان. در فرازی از دعای کمیل، بنده در برابرِ پروردگارِ خویش خود را چنین میخواند: «أَنَا عَبْدُكَ الضَّعِيفُ الذَّلِيلُ الْحَقِيرُ الْمِسْكِينُ» — من بندهی توام، ناتوان و خوار و حقیر و بینوا. این اعتراف، در اوجِ خلوصِ خود، به خوانشِ من ناچیزپنداریای است رو به بالا؛ آدمی خود را در برابرِ آن جایگاهِ برتر بهتمامی کوچک میبیند. اما در پسِ آن یک پرسش میماند که رهاکردنش آسان نیست: نمودِ این گفتار، آنجا که از زبان فرومیافتد و به زمینِ واقعیت میرسد، چیست؟ اعترافی که هر شب بر زبان میرود و فردا هیچ اثری بر رفتار نمیگذارد، ناچیزپنداری نیست؛ آدابی است که خیالِ ما را آسوده میکند بیآنکه ما را یک قدم پیش ببرد.
و آنچه من از این فراز درمییابم در همین نکته نهفته است: ارزشِ آن اعتراف نه در خودِ گفتن، که در ناآرامیای است که باید از پیِ آن بیاید و رونده را به حرکت وادارد. اما آفتِ آداب آن است که همین ناآرامی را به آرامش بدل میکند؛ زبان اعتراف میکند و دل میآساید، گویی کاری از پیش رفته، حال آنکه هیچ نرفته است. از اینرو هرچه اعتراف باشکوهتر و پرسوزتر باشد، اگر کرداری در پی نیاورد، فریبندهتر است؛ چون بهتر میتواند جای عمل بنشیند و بهانهی نرفتن شود. ناچیزپنداری در برابرِ آن جایگاهِ برتر باید طلب را بر آدمی سنگینتر کند، نه آنکه حساب را همان شب تسویه کند و او را آسوده به بستر بفرستد.
قیاسِ موسی
و همین که ناچیزپنداریِ راستین رفتار را دگرگون میکند، در ماجرای موسی بهروشنی پیداست. آوردهاند که خداوند از او خواست پستترین آفریدهاش را نزدِ او آورد. موسی به راه افتاد و به سگی رسید بیمار و کرمافتاده و رهاشده، از آن دست که چشم از دیدنش میگریزد؛ گمان کرد پستترین همین است. اما دست نگاه داشت و آن را نیاورد؛ با خود اندیشید که شاید آنچه در چشمِ او خوار مینماید، نزدِ آفرینندهاش خوار نباشد. درسی که من از این ماجرا میگیرم این است: آنکه بهراستی خود را کوچک میبیند، جرأت نمیکند هیچ آفریدهای را زیرِ پای خود بگذارد و بر او حکم دهد؛ چشمش پیش از آنکه بر دیگری فرود آید، بر خودِ او فرومینشیند. این نه خوارداشتِ دیگری است و نه خوارداشتِ بیحاصلِ خویش، که فروتنیای است که رفتار را دگرگون میکند.
ویرانی یا اصلاح
پس هرچه دایره فراختر میشود، پرسشی خود را در هر پله تکرار میکند: هدف از این ناچیزپنداری چیست؟ ویران کردنِ هر آنچه هست و دست کشیدن از همهچیز، یا بازنگری و اصلاح در مسیرِ تعالی؟ روشن است که در سراسرِ این جستار موردِ دوم در میان بوده است: پنداری از کاستی که هدفش تعالی است، نه پایانِ کار. و محکی به دست میآید که در هر مقیاسی کار میکند، از فرد تا کیهان: ناچیزپنداریای که به بازنگری و اقدام نینجامد، لفاظی است و نه بیش. چراکه اگر کسی خود را بهراستی ناچیز میدید، چگونه است که این «ناچیز» هرگز دست به بازنگری نزده؟ آنکه دم از کوچکی میزند اما هرگز نجنبیده، کوچکی را نه پذیرفته، که همچون سپری برای بیعملیِ خود پیش کشیده است.
آنچه از آغاز در پیِ آن بودم همین بود: نه فروکوفتنِ خویش، که پنداری از کاستیِ خود، رو به درون و رو به بهبود — چراغی که روشن میماند و هرگز به حکمی نهایی بدل نمیشود. نامش را سبک گرفتم تا شنونده در برابرش سپر نگیرد، اما این سبکیِ نام از بارِ کار نمیکاهد؛ کاستی چیزی جز فاصلهی میانِ آنچه هستیم و آنچه میتوانیم باشیم نیست، و این فاصله را میتوان جبران کرد — به دو شرط: نخست آنکه آن را بپذیریم، و آنگاه از همان پذیرش فراتر رویم و دست به کار شویم؛ که تا گامِ نخست برداشته نشود، گامِ دوم هرگز از پیِ آن نمیآید.